ਇੱਕ ਵਾਰ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ: “ਪੁੱਤਰ ਨਾਰਦ, ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਮਹਿਮਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਜੋਗੁਣੀ ਸ਼ਰਧਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਥਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸੁਣ ਚੁੱਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਇਨਸਾਨ ਨ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦਾਨ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਉੱਥੇ ਰਜੋਗੁਣੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਅਜੇ ਵੀ ਮੋਹ ਤੇ ਦੁਵੈਸ਼ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਲਾਲਸਾ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਉਸਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਘੇਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਨਾਰਦ, ਜੇ ਜੋ ਕੁਝ ਸੁਣਿਆ, ਪਰ ਅਨੁਭਵ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਕੋਈ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਜੋ ਅਣਸੁਣਿਆ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਨਿਰਫਲ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਫਲ ਉਸਦੀ ਫਸਲ ਖਾਣ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਈ ਵਿਕਾਰ ਹਨ—ਇੱਛਾ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਵੈਰ, ਮੋਹ, ਅਹੰਕਾਰ—ਇਹੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਹਨ। ਨਾਰਦ, ਇਨ੍ਹਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਰਖਾ, ਦੂਜਾ, ਅਧੀਰਤਾ, ਅਤੇ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਵੀ ਪਾਪ ਹਨ। ਜਦ ਤਕ ਇਹ ਵਿਕਾਰ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਮਨੁੱਖ ਪਾਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇਹ ਵਿਕਾਰ ਦੂਰ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਯਤਨ ਵਿਅਰਥ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਵਿਅਰਥ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੇ ਕੁਝ ਉਗਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸਾਨ ਕਠਿਨ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਮਹਿੰਗਾ ਬੀਜ ਬੀਜਦਾ ਹੈ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਵਿੱਚ ਖੇਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਜੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਟिड਼ੀਆਂ ਸਾਰੀ ਫਸਲ ਖਾ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਆਸ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਔਖੀ ਮਿਹਨਤ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੇ ਅੰਦਰੋਂ ਕੁਝ ਬਦਲਿਆ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਸਤੋਗੁਣ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਉਸਦਾ ਫਲ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨਸਾਨ ਵਿਅਰਥ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਤੋਗੁਣ ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਰਜਸ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੋਭ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਤ ਤੇ ਤਮਸ ਨੂੰ ਦਬਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤਮਸ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਭ੍ਰਮ ਨਾਲ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਤ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਗੁਣ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ-ਝੁਲਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੈਂ ਹੁਣ ਇਹ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ ਕਿ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਸਤੋਗੁਣ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਤੋਂ ਉਪਜਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਤੋ ਗੁਣ ਤੋਂ ਉਪਜਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਧਰਮ ਤੇ ਯਜਨਾ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਤੋਗੁਣੀ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਰਜੋਗੁਣੀ ਸੁਖ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਮੁਕਤੀ ਲਈ, ਤੇ ਤਮੋਗੁਣੀ ਸੁਖ ਵੱਲ ਤਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਹਿਲਾਂ ਰਜਸ ਨੂੰ, ਫਿਰ ਤਮਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਸਤੋਗੁਣ ਹੀ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਰਜਸ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਰਜੋਗੁਣੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਜਸ ਤੋਂ ਧਨ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਰਜੋਗੁਣੀ ਆਨੰਦ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਸਤੋ ਗੁਣ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਤਮਸ ਵੀ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤਮਸ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਾ ਵੇਦ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ 'ਚ। ਤਮੋਗੁਣੀ ਸ਼ਰਧਾ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਧਨ ਗਵਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਵੈਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਦੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ। ਉਹ ਸਤ ਤੇ ਰਜਸ ਨੂੰ ਦਬਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਕ੍ਰੋਧੀ, ਮੰਦਾ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ, ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੋ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਤ, ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਰਜਸ, ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਤਮਸ। ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਗੁਣ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁਹਰਾਈ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਜਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤੇ ਰਜਸ ਵੀ ਸਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ। ਤਮਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ। ਤਮਸ ਵੀ ਇੱਕਲਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਇਹ ਗੁਣ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਕਦੇ ਸਤ ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਰਜਸ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ, ਕਦੇ ਤਮਸ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਅਜਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਡੱਲੀ ਤੋਂ ਘੜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਣ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਬੰਧ। ਜਿਵੇਂ ਨਰ-ਨਾਰੀ ਜੋੜਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਇੰਝ ਇਹ ਗੁਣ ਵੀ ਜੋੜੇ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਰਜਸ ਹੋਵੇ, ਸਤ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਸਤ ਹੋਵੇ, ਰਜਸ ਵੀ; ਜਦ ਤਮਸ ਹੋਵੇ, ਦੋਹਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪਿਤਾ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਬੜੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਦੱਸੀ, ਪਰ ਮੇਰਾ ਮਨ ਅਜੇ ਵੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਤੁਹਾਡੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਾਂਗ ਵਹਿੰਦੀ ਗੱਲ ਮੈਂ ਹੋਰ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸੋ ਕਿ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪਛਾਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲੇ।” ਤਦ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇੰਝ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ, ਜੋ ਰਜਸ ਗੁਣ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਜਗਤ ਦੇ ਕਰਤਾਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, ‘ਨਾਰਦ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਮੈਂ ਜਿੰਨੀ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ, ਪਰ ਸਤੋ ਗੁਣ ਕਦੇ ਵੀ ਇਕੱਲਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸੁਭਾਵਨਤੀ ਨਾਰੀ ਸਾਰੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਇੰਝ ਇਹ ਗੁਣ ਵੀ ਮਿਲ-ਝੁਲ ਕੇ ਹੀ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ।