ਨਾਰਦ ਜੀ, ਰਜੋ ਗੁਣ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ, ਮਦ ਅਤੇ ਅਭਿਮਾਨ ਜੰਮਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਰਜਸ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਪਛਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤਮੋ ਗੁਣ ਨੂੰ ਕਾਲਾ ਰੰਗ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਮੋਹ, ਨਿਰਾਸ਼ਾ, ਆਲਸ, ਅਗਿਆਨਤਾ, ਨੀਂਦ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਝਗੜਾ, ਕੰਜੂਸੀ, ਧੋਖਾ, ਗੁੱਸਾ, ਅਸਮਾਨਤਾ, ਕਠੋਰ ਨਾਸ਼ਵਾਦ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨੁਕਸ ਕੱਢਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਤਮੋ ਗੁਣ ਦੇ ਚਿਨ੍ਹ ਹਨ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਤਮਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤਮਸੀ ਭਗਤੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮੰਗਲ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੱਤਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ, ਰਜੋ ਗੁਣ ਨੂੰ ਸਦਾ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਤਮੋ ਗੁਣ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਨ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੱਧ ਜਾਂ ਘੱਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਦੇ ਵੀ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ। ਸੱਤਵ, ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ; ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਿਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ, ਨਾਰਦ ਜੀ, ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਇਹ ਗੁਣ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਦੇ ਅਤੇ ਫੈਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰਿਕ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਜਾਣਿਆ, ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਕੇਵਲ ਸੁਣਨ ਜਾਂ ਵੇਖਣ ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਕੇ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਜਸੀ ਭਗਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਹ ਉਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਿਆ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਨ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਰਜਸੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਉਥੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਰਜਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮੋਹ ਅਤੇ ਦਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਜੀ, ਜੋ ਕੁਝ ਸੁਣਿਆ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਸੱਚਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਸੁਣਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਫਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਤੀਰਥ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਫਲ ਉਸ ਅਨਾਜ ਦੇ ਭੋਗਣ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜੋ ਉਹ ਉਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਪੀ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਬਦਲਾਵਾਂ ਹਨ—ਇੱਛਾ, ਗੁੱਸਾ, ਲਾਲਚ, ਮੋਹ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਵੈਰ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ। ਨਾਰਦ ਜੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਈਰਖਾ, ਡੰਗ, ਅਧੀਰਤਾ ਅਤੇ ਅਸ਼ਾਂਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਪਾਪ ਹਨ। ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ, ਮਨੁੱਖ ਪਾਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਕੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇਹ ਪਾਪ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ, ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਮਿਹਨਤ ਵਿਅਰਥ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਜਦ ਫਸਲ ਨਾ ਮਿਲੇ। ਕਿਸਾਨ ਜੇਕਰ ਅੱਖੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਮਿਹਨਤ ਕਰੇ, ਚੰਗਾ ਬੀਜ ਵਾਵੇ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰੇ, ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰੇ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਜਾਂ ਟिडੀਆਂ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦੇਣ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਉਂ ਹੀ, ਨਾਰਦ ਜੀ, ਜੇ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰਲੇ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਵਧਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਾਰਦ ਜੀ, ਇਹ ਅੰਧਕਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਤਵ ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਦਬਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਰਜੋ ਗੁਣ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੱਤਵ ਅਤੇ ਤਮਸ ਨੂੰ ਦਬਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤਮੋ ਗੁਣ ਵਧਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਤਮਸ, ਸੱਤਵ ਅਤੇ ਰਜਸ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਭਾਰੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੱਤਵ ਵਧਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਚੀਜ਼ ਕਬੂਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੱਤਵ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੋਵੇ; ਉਹ ਕਰਮ, ਧਰਮ ਤੇ ਯਗਿਆ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸੱਤਵਿਕ ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਰਜਸੀ ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਤਮਸੀ ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਹਿਲਾਂ ਰਜਸ ਤੇ ਫਿਰ ਤਮਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਸੱਤਵ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾਰਦ ਜੀ, ਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਰਜਸ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਦਾ ਦੇ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਵੱਖਰਾ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਰਜਸੀ ਭਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਰਜਸ ਤੋਂ ਧਨ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਭੋਗ ਵੀ ਰਜਸੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੱਤਵ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤਮਸ ਵੀ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤਮਸ ਵਧਦਾ ਹੈ ਤੇ ਤੀਬਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਾ ਤਾਂ ਵੇਦਾਂ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਨਾ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ 'ਤੇ। ਤਮਸੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਦੌਲਤ ਗਵਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਸੱਤਵ ਤੇ ਰਜਸ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ, ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ, ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਤੇ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਹੋ ਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਕਦੇ ਵੀ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਨਾ ਸੱਤਵ, ਨਾ ਰਜਸ, ਨਾ ਤਮਸ—ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਿਲੇ ਹੋਏ, ਦੁਹਾਂਤਮਕ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰਜਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੱਤਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਰਜਸ ਵੀ ਸੱਤਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਤਮਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ, ਨਰੋਤਮ। ਤਮਸ ਵੀ ਦੂਜੇ ਦੋ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਇਹ ਸਭ ਦੁਹਾਂਤਮਕ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਗੁਣ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਨਿਰਭਰ ਹਨ, ਕਦੇ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ; ਹਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਸੱਤਵ ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਰਜਸ ਸੱਤਵ ਤੇ ਤਮਸ ਨੂੰ, ਤੇ ਕਦੇ ਤਮਸ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਗਾਂਠ ਪਿਆਲਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।