ਸੁਣੋ, ਨਾਰਦ ਜੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਮੂਲ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਵਿਵਸਥਾ ਬਾਰੇ ਕਿਵੇਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਹਨ—ਧੁਨੀ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ। ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਗੁਣ ਹਨ—ਧੁਨੀ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ ਅਤੇ ਰਸ। ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਗੁਣ ਹਨ—ਸਪਰਸ਼, ਧੁਨੀ, ਰਸ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਗੰਧ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ, ਜੋ ਕਿ ਅੰਡ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਜੋ ਕਿ ਅੰਡ ਦੇ ਭਾਗ ਹਨ, ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੌਰਾਸੀ ਲੱਖ ਯੋਨੀ—ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ—ਹਨ। ਹੁਣ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਪਿਆਰੇ ਨਾਰਦ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਮੈਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਸੁਣ। ਸਤ੍ਵ ਗੁਣ—ਇਹ ਆਨੰਦ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਧਾ ਸੁਭਾਵ, ਸੱਚਾਈ, ਪਵਿਤਰਤਾ, ਆਸਥਾ, ਖਿਮਾ ਅਤੇ ਅਡੋਲਤਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਸਤ੍ਵ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦਇਆ, ਲਜਾ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਤ੍ਵ ਦੀ ਅਟੱਲ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਆਸਥਾ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ—ਸਤ੍ਵਿਕ, ਰਾਜਸਿਕ ਅਤੇ ਤਾਮਸਿਕ। ਲਾਲ ਰੰਗ ਰਜਸ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ—ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਤਾਂ ਹੈ ਪਰ ਅਸੰਤੋਖ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰਜਸ ਵਿੱਚ ਵੈਰ, ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ, ਈਰਖਾ, ਅਹੰਕਾਰ, ਲਾਲਸਾ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਾਣ, ਮਸਤ ਹੋਣਾ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵੀ ਰਜਸ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨਵਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਰਜਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕਾਲਾ ਰੰਗ ਤਾਮਸ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ—ਇਹ ਭ੍ਰਮ, ਨਿਰਾਸ਼ਾ, ਆਲਸ, ਅਗਿਆਨਤਾ, ਨੀਂਦ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਡਰ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਝਗੜਾ, ਕੰਜੂਸੀ, ਧੋਖਾ, ਗੁੱਸਾ, ਅਸਮਾਨਤਾ, ਅਤਿ ਨਾਸ਼ਵਾਦ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਲੱਭਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਤਾਮਸ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ। ਗਿਆਨਵਾਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਤਾਮਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ। ਤਾਮਸਿਕ ਆਸਥਾ ਨਾਲ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੁਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਭਲਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਤ੍ਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਰਜਸ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੋਕਦੇ ਹਨ ਤੇ ਤਾਮਸ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ—ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸਤ੍ਵ, ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਾਮਸ ਕਦੇ ਵੀ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਸਦਾ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਨਿਰਭਰ ਹਨ। "ਹੁਣ, ਨਾਰਦ, ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਇਹ ਗੁਣ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਦੇ ਤੇ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਉਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਾ ਕਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜੋ ਮੈਂ ਕਿਹਾ, ਜੋ ਜਾਣਿਆ, ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।" ਸਿਰਫ ਸੁਣਨ ਤੇ ਵੇਖਣ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਅਨੁਭਵਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਜਿਵੇਂ, ਕਿਸੇ ਤੀਰਥ ਦਾ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਰਜਸਿਕ ਆਸਥਾ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੰਦਾ ਉਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਣਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਨ੍ਹਾਉਂਦਾ, ਕਰਮ ਕਰਦਾ, ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਤੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਰਜਸਿਕ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਮੋਹ ਤੇ ਵੈਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਘਰ ਆ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਕੇਵਲ ਸੁਣੇ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾ ਕਰੇ, ਨਾਰਦ, ਤਾਂ ਤੀਰਥ ਦਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਜੋ ਨਾ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂ ਨਾ ਅਨੁਭਵਿਆ, ਉਹ ਬੇਕਾਰ ਹੈ। ਤੀਰਥ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਖੇਤੀ ਦਾ ਫਲ ਅਨੁਭਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਾਪੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਬਦਲਾਅ—ਇੱਛਾ, ਗੁੱਸਾ, ਲਾਲਚ, ਮੋਹ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਵੈਰ, ਮੋਹ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ—ਇਹੀ ਹਨ। ਨਾਰਦ, ਇਰਖਾ, ਡੂੰਘੀ ਈਰਖਾ, ਅਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ ਤੇ ਅਸ਼ਾਂਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਪਾਪ ਹਨ। ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਮਨੁੱਖ ਪਾਪਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਧਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇਹ ਗੁਣ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ, ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਮਿਹਨਤ ਵਿਅਰਥ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸਾਨ ਮਿਹਨਤ ਕਰੇ, ਪਰ ਫਲ ਨਾ ਮਿਲੇ। ਜਿਵੇਂ ਕਠਿਨ ਖੇਤ, ਵਧੀਆ ਬੀਜ, ਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ ਵੀ, ਜੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਜਾਂ ਟिडੀਆਂ ਸਾਰਾ ਖਾ ਜਾਂਦੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਆਸ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਵੀ, ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦੁਖ ਤਾਂ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਫਲ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਤ੍ਵ ਗੁਣ ਵਧਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਾਸਤ੍ਰ ਪਾਠ ਰਾਹੀਂ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਸ ਦਾ ਫਲ—ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ—ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਤ੍ਵ ਰਜਸ ਤੇ ਤਾਮਸ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਦਬਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਰਜਸ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ, ਉਹ ਤਾਮਸ ਤੇ ਸਤ੍ਵ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤਾਮਸ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਭ੍ਰਮ ਰਾਹੀਂ ਵਧਦਾ, ਉਹ ਵੀ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਇਹ ਵਿਰੋਧ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਸਤ੍ਵ ਵਧਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਜਸ ਤੇ ਤਾਮਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਕੇਵਲ ਸਤ੍ਵ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਹੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਰਮ, ਧਰਮ, ਤੇ ਯਜਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਿਨਾ ਥਕਾਵਟ ਦੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਸਤ੍ਵਿਕ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਰਜਸਿਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਤਾਮਸਿਕ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਹਿਲਾਂ ਰਜਸ ਤੇ ਫਿਰ ਤਾਮਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਸਿਰਫ ਸਤ੍ਵ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਰਜਸ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਸਦਾ ਦੇ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਵਿਅਕਤੀ ਰਜਸਿਕ ਆਸਥਾ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਾਰਦ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ, ਤੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ।