ਸੁਣੋ ਨਾਰਦ ਜੀ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਧਿਆਨ-ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਈ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਥੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਹੀ ਜੀਵ ਦਾ ਸਰੀਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ‘ਸੂਤਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ—the Supreme Self—ਦੇ ਸਥੂਲ ਸਰੀਰ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਨਾਰਦ ਜੀ, ਇਹ ਉਹ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਬੁਧੀਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਹ ਤੱਤ ਹੀ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਪੰਜ ਸਥੂਲ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਮਿਲਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਰਸ ਦੇ ਸਰਵਤ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਬਾਕੀ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸੇ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਹਿੱਸੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਰਸ ਦਾ ਸਰਵਤ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਾਲ ‘ਮੈਂ ਹਾਂ’ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਪਹਚਾਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਆਤਮ-ਸਮਝ ਨਾਲ, ਤਦੋਂ ਆਦਿ ਨਾਰਾਯਣ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਨਾਮ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਤੱਤਾਂ ਗਾੜ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਵਧਣ ਨਾਲ, ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਅਕਾਸ਼ ਦਾ ਗੁਣ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੈ—ਧੁਨੀ; ਹਵਾ ਲਈ ਦੋ ਗੁਣ ਹਨ—ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼। ਅੱਗ ਲਈ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਹਨ—ਧੁਨੀ, ਸਪਰਸ਼, ਅਤੇ ਰੂਪ। ਪਾਣੀ ਲਈ ਚਾਰ ਗੁਣ ਹਨ—ਧੁਨੀ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਅਤੇ ਰਸ। ਧਰਤੀ ਲਈ ਪੰਜ ਗੁਣ ਹਨ—ਸਪਰਸ਼, ਧੁਨੀ, ਰਸ, ਰੂਪ, ਅਤੇ ਗੰਧ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਵਟ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਹਮੰਡ (ਕੌਸਮਿਕ ਏਗ) ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਇਸ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ। ਅਤੇ 84 ਲੱਖ ਜੀਵ ਜਾਤੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਵਰਣਨਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਨਾਰਦ ਜੀ, ਜਿਸ ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ, ਉਹ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕਰ ਚੁਕਾ ਹਾਂ; ਹੁਣ, ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਾ ਸੁਣੋ। ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਨੂੰ ਆਨੰਦਮਈ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਖ ਅਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸਿੱਧਾ-ਸਾਧਾ, ਸਚ, ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਮਾਫੀ, ਅਤੇ ਡਿਗਰੀ—ਇਹ ਸੱਤਵ ਦੇ ਲਕੜ ਹਨ। ਦਯਾ, ਲਜਾ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਵੀ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੱਤਵ ਦੀ ਅਟੱਲ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਸੱਤਵਿਕ, ਰਾਜਸਿਕ, ਅਤੇ ਤਾਮਸਿਕ। ਲਾਲ ਰੰਗ ਰਾਜਸ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਜਬ ਹੈ ਪਰ ਨਾਪਸੰਦ ਹੋਣ ਵਾਲਾ; ਇਹ ਦੁਖ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਨਾਪਸੰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਸਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ: ਨਫ਼ਰਤ, ਵੈਰ, ਈਰਖਾ, ਅਹੰਕਾਰ, ਲਾਲਸਾ, ਅਤੇ ਨੀਂਦ। ਅਹੰਕਾਰ, ਮਦ, ਅਤੇ ਘਮੰਡ ਰਾਜਸ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਵਿਦਵਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਕੜਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ। ਕਾਲਾ ਰੰਗ ਤਾਮਸ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭ੍ਰਮ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਆਲਸ, ਅਗਿਆਨ, ਨੀਂਦ, ਦੁਖ, ਅਤੇ ਡਰ। ਝਗੜਾ, ਕੰਜੂਸੀ, ਧੋਖਾ, ਗੁੱਸਾ, ਅਸमानਤਾ, ਅਤਿ ਨਾਸਤਿਕਤਾ, ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਲੱਭਣਾ—ਇਹ ਤਾਮਸ ਦੇ ਲਕੜ ਹਨ। ਵਿਦਵਾਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਤਾਮਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ; ਤਾਮਸਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਜੋ ਸ਼ੁਭਤਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਰਾਜਸ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਾਮਸ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਣ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵਧਦੇ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸਾਰੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ। ਸੱਤਵ, ਰਾਜਸ, ਅਤੇ ਤਾਮਸ ਕਦੇ ਵੀ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਸਪਰ ਨਿਰਭਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਵਟ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ; ਨਾਰਦ ਜੀ, ਇਹ ਸੁਣੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਬੰਨ੍ਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਾ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਮੈਂ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਜੋ ਜਾਣਿਆ, ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਸਮਝਿਆ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਣਨ, ਵੇਖਣ, ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਨਾਰਦ ਜੀ, ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਤੀਰਥ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਰਾਜਸਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਤੀਰਥ ‘ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਿਆ, ਵੈਸਾ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ, ਕਰਮ ਕਰਦਾ, ਦਾਨ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਉਥੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਰਾਜਸ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਲਿਪਤ ਹੋ ਕੇ। ਪਰ ਜਦ ਤੱਕ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਲਗਾਵ ਅਤੇ ਵੈਰ ਤੋਂ, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਜੀ, ਜੋ ਸੁਣਿਆ ਪਰ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ; ਜੋ ਨਾ ਸੁਣਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਫਲ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੀਰਥ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸਾਨ ਖੇਤੀ ਦਾ ਫਲ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਾਪੀ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪਰਿਵਰਤਨਾਵਾਂ—ਇੱਛਾ, ਗੁੱਸਾ, ਲਾਲਚ, ਮੋਹ, ਪਿਆਸ, ਨਫ਼ਰਤ, ਲਗਾਵ, ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ—ਇਹ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਜੀ, ਇਹ ਪਾਪ ਹਨ: ਈਰਖਾ, ਜਲਨ, ਬੇਚੈਨੀ, ਅਤੇ ਅਸ਼ਾਂਤੀ; ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਮਨੁੱਖ ਪਾਪ ਵਿੱਚ ਜਕੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇਹ ਪਾਪ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਮਿਹਨਤ ਵਿਅਰਥ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਮਿਹਨਤ—ਕਠਿਨ ਖੇਤ, ਉੱਚੀ ਜਮੀਨ, ਕੀਮਤੀ ਬੀਜ—ਇਹ ਲਾਭਦਾਇਕ ਜੀਵਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਵਿੱਚ, ਥਕ ਕੇ, ਉਹ ਰਖਵਾਲੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ੇਰ ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਗੁਣ, ਤੱਤ, ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੀ ਇਹ ਵਿਸਥਾਰਿਤ ਕਥਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਣਨ, ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਪਹਚਾਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।