ਪਿਆਰੇ ਨਾਰਦ ਜੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦ ਤਾਮਸਿਕ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਸ ਤੱਤ—ਜੋ ਮਿਲ ਕੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਤਾਮਸਿਕ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਰਾਜਸਿਕ ਕਰਮ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸੁਣੋ: ਕੰਨ, ਚਮੜੀ, ਜੀਭ, ਅੱਖ, ਅਤੇ ਨੱਕ—ਇਹ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ: ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ ਜੀਭ, ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਗੁਦਾ ਅਤੇ ਲਿੰਗ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਵਿਆਨ, ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਉਦਾਨ—ਇਹ ਪੰਜ ਪ੍ਰਾਣ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਦਰਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਰਾਜਸਿਕ ਰਚਨਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਾਧਨ ਕਰਮ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਜੜ੍ਹ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਸੱਤਵਿਕ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਜੋ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਨ: ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਹਵਾ, ਸੂਰਜ, ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕੁਮਾਰ। ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਪੰਜ ਦੇਵਤੇ ਹਨ: ਚੰਦਰਮਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਖੇਤ੍ਰਗ੍ਯ (ਜੋ ਸਬ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ)। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੰਦਰਲੀ ਇੰਦ੍ਰੀ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੁੱਧਿ ਆਦਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਦੇ ਵੀ ਚਾਰ ਦੇਵਤੇ ਹਨ। ਮਨ ਸਮੇਤ, ਇਹ ਵੀ ਪੰਦਰਾਂ ਹੀ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸੱਤਵਿਕ ਰਚਨਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸਥੂਲ ਅਤੇ ਸੂਕਸ਼ਮ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਗਿਆਨ ਰੂਪ, ਜੋ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਜੋ ਸਾਧਕ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਅਸਥੂਲ ਰੂਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੂਕਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਹੀ ਜੀਵ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਸਰੀਰ 'ਸੂਤ੍ਰ' ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੇ ਅਸਥੂਲ ਸਰੀਰ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਨਾਰਦ ਜੀ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਇਹ ਸੁਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਹੜੇ ਸੂਕਸ਼ਮ ਤੱਤ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਤੱਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਪੰਜ ਅਸਥੂਲ ਤੱਤ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਮਿਲਾਪ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਰਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਲੈ ਕੇ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚੋ। ਫਿਰ, ਬਾਕੀ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸੇ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਕੇ ਰਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਵਿਭਾਜਨਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਾਲ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਮਾਂ-ਸਮਾਂ ਤੇ, ਤਾਂ ਆਦਿ ਨਾਰਾਯਣ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਜਦ ਤੱਤ ਗਾੜ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਭਾਜਨਾਵਾਂ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਗੁਣ ਹੈ—ਧੁਨੀ; ਹਵਾ ਦੇ ਦੋ ਗੁਣ ਹਨ—ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼। ਅੱਗ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਹਨ—ਧੁਨੀ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਚਾਰ ਗੁਣ ਹਨ—ਧੁਨੀ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ ਅਤੇ ਰਸ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਪੰਜ ਗੁਣ ਹਨ—ਸਪਰਸ਼, ਧੁਨੀ, ਰਸ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਗੰਧ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ ਹੋਈ। ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਮਿਲ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਅੰਗ ਬਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚੌਰਾਸੀ ਲੱਖ ਯੋਨੀ (ਜੀਵ ਜਾਤੀਆਂ) ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: "ਪਿਆਰੇ ਨਾਰਦ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ, ਉਹ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਸੁਣੋ। ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਨੂੰ ਆਨੰਦ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਮਝੋ; ਸਿੱਧਾ ਚਲਣ, ਸੱਚ, ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਸ਼ਰਧਾ, ਮਾਫ਼ੀ ਅਤੇ ਡੌਲ ਨਾ ਖਾਣਾ—ਇਹ ਸੱਤਵ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਦਇਆ, ਲਜਾ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਵੀ ਸੱਤਵ ਦੇ ਹੀ ਗੁਣ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੱਤਵ ਦੀ ਅਟੱਲ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਚੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਰਧਾ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਸੱਤਵਿਕ, ਰਾਜਸਿਕ, ਅਤੇ ਤਾਮਸਿਕ। ਲਾਲ ਰੰਗ ਰਾਜਸ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਅਚੰਭਤ ਹੈ ਪਰ ਨਾਪਸੰਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੁਖ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਵੈਰ, ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ, ਈਰਖਾ, ਅਹੰਕਾਰ, ਲਾਲਸਾ ਅਤੇ ਨੀਂਦ—ਇਹ ਰਾਜਸਿਕ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ। ਅਹੰਕਾਰ, ਮਸਤ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਘਮੰਡ ਰਾਜਸ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਰਜੋ ਗੁਣ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਾਲਾ ਰੰਗ ਤਾਮਸ ਹੈ, ਜੋ ਭਰਮ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੰਦਤਾ, ਅਗਿਆਨਤਾ, ਨੀਂਦ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਡਰ ਵੀ ਤਾਮਸ ਗੁਣ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ। ਝਗੜਾ, ਕੰਜੂਸੀ, ਝੂਠ, ਗੁੱਸਾ, ਅਸਮਾਨਤਾ, ਅਤਿ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਔਗੁਣ ਲੱਭਣਾ—ਇਹ ਤਾਮਸਿਕ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਤਾਮਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤਾਮਸਿਕ ਸ਼ਰਧਾ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੱਤਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਰਜਸ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਭਲਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤਾਮਸ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਣ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਭ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ ਅਤੇ ਅਕੇਲੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ। ਕਦੇ ਵੀ ਸੱਤਵ, ਰਜਸ ਜਾਂ ਤਾਮਸ ਅਕੇਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਨਿਰਭਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ; ਨਾਰਦ ਜੀ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਇਸ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰਿਕ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਗੱਲ ਜਾਨੀ ਜਾਂਦੀ, ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਫਲ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਵੇਖਣ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਅੰਕੁਰਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਾਰਦ ਜੀ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਤੱਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ ਹੈ।