ਇੱਕ ਵਾਰ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਨੂੰ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋ।" ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਸੱਤਵ, ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਹਨ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਬਤਾਉਂਦਾ ਹਾਂ।" ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਇਹ ਗੁਣਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਗਿਆਨ ਦੱਸੋ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਾਂ।" ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, "ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਤਿੰਨ ਤਾਕਤਾਂ ਹਨ: ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਕਰਮ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਤਾਕਤ। ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਰਜਸ ਕਰਮ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਤਮਸ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖੇ ਹਨ।" "ਹੁਣ, ਨਾਰਦ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਤਮਸ ਦੀ ਪਦਾਰਥ ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰੂਪ, ਸਵਾਦ ਅਤੇ ਗੰਧ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ ਹਨ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਧੁਨੀ ਹੈ, ਹਵਾ ਵਿਚ ਸਪਰਸ਼ ਹੈ। ਅੱਗ ਵਿਚ ਰੂਪ, ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਸਵਾਦ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਗੰਧ—ਇਹ ਸਭ ਸੁਖਸ਼ਮ ਹਨ।" "ਇਹ ਦਸ ਤੱਤ, ਜਦ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਤਮਸਿਕ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਰਜਸਿਕ ਤਾਕਤ ਦੇ ਉਤਪਾਦ ਸੁਣੋ: ਕੰਨ, ਚਮੜੀ, ਜੀਭ, ਅੱਖ, ਤੇ ਨੱਕ—ਇਹ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ: ਬੋਲੀ, ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਗੁਦਾ, ਅਤੇ ਲਿੰਗ। ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਵਿਆਨ, ਸਮਾਨ, ਉਦਾਨ—ਇਹ ਪੰਜ ਪ੍ਰਾਣ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਦਰਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਰਜਸਿਕ ਰਚਨਾ ਬਣਦੇ ਹਨ।" "ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਾਧਨ ਕਰਮ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਧਾਰ ਵੈਤਣਿਕ ਚੇਤਨਾ ਹੈ। ਸੱਤਵਿਕ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਹਨ: ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਹਵਾ, ਸੂਰਜ, ਵਰੁਣ, ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨ। ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਪੰਜ ਦੇਵਤਾ ਹਨ: ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ, ਅਤੇ ਖੇਤਰ-ਗਿਆਤਾ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ—ਬੁੱਧਿ ਆਦਿ—ਦੇ ਵੀ ਚਾਰ ਦੇਵਤਾ ਹਨ। ਮਨ ਸਮੇਤ ਇਹ ਪੰਦਰਾਂ ਹਨ, ਇਹ ਸੱਤਵਿਕ ਰਚਨਾ ਹੈ।" "ਸਥੂਲ ਅਤੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਦੇ ਅੰਤਰ ਕਰਕੇ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦੀ ਦੋ ਰੂਪ ਹਨ: ਗਿਆਨ ਰੂਪ, ਜੋ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ, ਕਾਰਣ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਥੂਲ ਰੂਪ, ਜੋ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਖਸ਼ਮ ਸ਼ਰੀਰ 'ਪੁਰੁਸ਼' ਦਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਸ਼ਰੀਰ 'ਸੂਤਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਥੂਲ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" "ਨਾਰਦ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਜੋ ਸੁਣ ਕੇ ਗਿਆਨੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਹੜੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ ਦੱਸੇ, ਉਹ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਪੰਜ ਸਥੂਲ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਵਾਦ ਦਾ ਸਾਰ ਲੈ ਕੇ, ਮਨ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਕਰ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਬਾਕੀ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਲੈ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਸਵਾਦ ਦਾ ਸਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।" "ਜਦ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਵਿਭਾਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਪਰਵੇਸ਼ ਨਾਲ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੋਣ ਤੇ, ਆਦਿ ਨਾਰਾਯਣ 'ਭਗਵਾਨ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਤੱਤ ਗਾੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਭਾਜਨ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਤੱਤ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੇ ਵਧਣ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਹੈ।" "ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸਿਰਫ ਧੁਨੀ ਹੈ; ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਦੋ: ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼। ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ: ਧੁਨੀ, ਸਪਰਸ਼, ਅਤੇ ਰੂਪ। ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਚਾਰ: ਧੁਨੀ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਅਤੇ ਸਵਾਦ। ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਪੰਜ: ਸਪਰਸ਼, ਧੁਨੀ, ਸਵਾਦ, ਰੂਪ, ਅਤੇ ਗੰਧ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" "ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਚੌਰਾਸੀ ਲੱਖ ਜੀਵ-ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ।" "ਹੁਣ, ਤੂੰ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸੁਣ।" "ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਨੂੰ ਆਨੰਦ, ਖੁਸ਼ੀ, ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ, ਸਿੱਧਾ ਹੋਣ, ਸਚਾਈ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਮਾਫੀ, ਅਤੇ ਡਟੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸੁਭਾਵ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਾਣ। ਦਇਆ, ਲਾਜ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ—ਇਹਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੱਤਵ ਦੀ ਅਡੋਲ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।" "ਵੈਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵੀ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਸੱਤਵਿਕ, ਰਜਸਿਕ, ਅਤੇ ਤਮਸਿਕ। ਰਜਸ ਦਾ ਰੰਗ ਲਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਅਚੰਭਿਤ ਤਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਰਜਸਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ: ਵੈਰ, ਵਿਦ੍ਵੈਸ਼, ਈਰਖਾ, ਅਹੰਕਾਰ, ਲਾਲਚ, ਅਤੇ ਨੀਂਦ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ, ਅਹੰਕਾਰ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ।