ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਨਿਰਗੁਣ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਨ, ਉਹ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਔਖੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਆਦਿ ਅਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਸਦਾ-ਸਦਾ ਲਈ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਭਰੋਸਾ (ਸ਼ਰਧਾ) ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਫਿਰ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰੇਕ ਜੀਵ ਵਿਚ ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਦਾ-ਸਦਾ ਦੀ ਜੋਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਅਪਕ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਜੀ, ਦੋਵੇਂ—ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼—ਸਾਰਥਕ ਹਨ, ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ; ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸਦਾ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹਨ, ਸਦਾ-ਸਦਾ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਹੋਏ, ਅਵਿਨਾਸੀ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਹੀ ਰੂਪ, ਚੇਤਨ, ਨਿਰਗੁਣ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ; ਨਾਰਦ ਜੀ, ਕੋਈ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚਲੇ ਸੁਖਮ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਨਾਰਦ ਜੀ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਲਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਉਪਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚਲੇ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ। ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ, ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਨਾ ਚਲਣ ਵਾਲਾ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨਾਰਦ ਜੀ, ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ? ਨਾਰਦ ਜੀ, ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਨਿਰਗੁਣ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦਾ। ਬੁਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਜਿਵੇਂ ਜੀਭ 'ਪਿੱਤ' ਨਾਲ ਢਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਕੜਵਾਪਨ ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਸਲ ਸੁਆਦ ਨਹੀਂ; ਇਹੀ ਹਾਲ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਮਨ ਨਿਰਗੁਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਜਦ ਤੱਕ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਉਹ ਦਰਸ਼ਨ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ, ਅਹੰਕਾਰ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਹੀ ਇਹ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ: "ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਅਹੰਕਾਰ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।" ਤਿੰਨ ਗੁਣ—ਸਤ, ਰਜ, ਅਤੇ ਤਮ—ਹਨ। ਨਾਰਦ ਜੀ, ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੱਸੋ। "ਕਿਸੇ ਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਮੈਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਾਂ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਦੱਸੋ, ਪ੍ਰਭੂ। ਗੁਣਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਕੇ ਸਮਝਾਓ।" ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: "ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ—ਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਕਰਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ।" ਸਤਵ ਗੁਣ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ; ਰਜ ਗੁਣ ਕਰਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ; ਤਮ ਗੁਣ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਤੈਨੂੰ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤੇ। "ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਨਾਰਦ ਜੀ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ: ਤਮ ਗੁਣ ਦੀ ਪਦਾਰਥ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰੂਪ, ਸੁਆਦ, ਅਤੇ ਗੰਧ—ਇਹ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਹਨ; ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਧੁਨੀ ਹੈ, ਹਵਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸਪਰਸ਼ ਹੈ। ਅੱਗ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਰੂਪ ਹੈ; ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੁਆਦ; ਧਰਤੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਗੰਧ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਖਮ ਹਨ, ਨਾਰਦ ਜੀ। ਇਹ ਦਸ, ਜਦ ਪਦਾਰਥ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਮ ਗੁਣੀ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਦਾ ਅਗਲਾ ਪੜਾਅ ਹੈ। ਹੁਣ, ਰਜ ਗੁਣ ਦੀ ਕਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸੁਣੋ: ਕੰਨ, ਚਮੜੀ, ਜੀਭ, ਅੱਖ, ਅਤੇ ਨੱਕ—ਇਹ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ—ਵਾਣੀ, ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਗੁਦਾ, ਅਤੇ ਲਿੰਗ। ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਵਿਆਨ, ਸਮਾਨ, ਉਦਾਨ—ਪੰਜ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਯੂ; ਇਹ ਪੰਦਰਾਂ, ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਰਜ ਗੁਣੀ ਰਚਨਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਾਧਨ ਹਨ, ਕਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਬਣੇ; ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਵਸਤੂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ, ਜੋ ਸਤਵ ਗੁਣ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹਨ, ਉਹ ਹਨ—ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਹਵਾ, ਸੂਰਜ, ਵਰੁਣ, ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕਮਾਰ। ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਹਨ—ਚੰਦ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ, ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਗਿਆਤਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਅੰਗ (ਬੁੱਧਿ ਆਦਿ) ਲਈ ਚਾਰ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ। ਮਨ ਸਮੇਤ, ਇਹ ਪੰਦਰਾਂ ਹਨ; ਇਹ ਸਤਵ ਗੁਣੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਸਥੂਲ ਅਤੇ ਸੁਖਮ ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀਆਂ ਦੋ ਰੂਪ ਹਨ: ਗਿਆਨ ਰੂਪ, ਜੋ ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਧਕ ਲਈ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਸਥੂਲ ਰੂਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ 'ਸੂਤਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਥੂਲ ਸਰੀਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਨਾਰਦ ਜੀ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਬੁਧਿਮਾਨ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਗਏ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਹੀ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਪੰਜ ਸਥੂਲ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਮਿਲਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸੁਆਦ ਦੀ ਸਰਵੋਤਮਤਾ ਲੈ ਕੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਇਹ ਸੋਚੋ ਕਿ ਪਾਣੀ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਬਾਕੀ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸੇ ਲੈ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਸੁਆਦ ਦਾ ਅਸਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਵੰਡ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਅਸਤੀਤਵ ਨਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨਾਰਾਯਣ 'ਭਗਵਾਨ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਤ ਗਾੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਧਣ ਨਾਲ, ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੈ—ਧੁਨੀ; ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਦੋ ਹਨ—ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਤੱਤਾਂ, ਗੁਣਾਂ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਵਿਅਪਕਤਾ, ਅਤੇ ਰਚਨਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।