ਅਸੀਂ ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਥ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਕਮਲ ਰੂਪੀ ਆਸਥਾਨ ਸੀ। ਇਹ ਉਹੀ ਮਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਮਧੁ ਅਤੇ ਕੈਟਭ ਨਾਮਕ ਦੋ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਜੋ ਮੁਰਾ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ, ਉਥੇ ਅਸੀਂ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਹ ਥਾਂ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ। ਇਸ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਅਸਲਤਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਾਰੇ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਉਸ ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਵੀ ਵੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਵੀ। ਹਰੇਕ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇਵੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।" ਫਿਰ ਵਿਆਸ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ: "ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ! ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਆਦਿ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਨਿਰਗੁਣ, ਅਵਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਅਚਲ ਪੁਰੁਸ਼ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ, ਜੋ ਦਿਸਦਾ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਹੇ ਕਮਲ-ਜਨਮੇ! ਉਹ ਨਿਰਗੁਣ ਸ਼ਕਤੀ ਜੋ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਅਸਲੀ ਸੁਰਤ ਅਤੇ ਉਸ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਸਚੀ ਸੁਰਤ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।" "ਮੈਂ ਸ਼੍ਵేతਦੀਪ ਤੇ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਿਉਂ ਕੀਤੀ ਸੀ? ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਵੱਡੇ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਰਹਿਤ ਤਪस्वੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਪਰ, ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਇਆ; ਮੈਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉੱਥੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ।" "ਪਿਤਾ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਆਨੰਦਮਈ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਹਨ; ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਨਿਰਗੁਣ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਪੁਰੁਸ਼ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਹਨ?" ਵਿਆਸ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਜਦ ਨਾਰਦ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹਲਕੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਸੱਚ ਬਤਾਇਆ।" ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ਿ! ਨਿਰਗੁਣ ਦਾ ਰੂਪ ਕਦੇ ਵੀ ਨੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਸ਼ਵੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਨਿਰਾਕਾਰ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ?" "ਨਿਰਗੁਣ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਨ; ਉਹ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਅਨਾਦਿ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਹਨ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ; ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਰਧਾ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰਹਿਤ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।" "ਹੇ ਨਾਰਦ! ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਦੀਵੀ ਜੋਤ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।" "ਹੇ ਸੁਭਾਗੇ! ਦੋਵੇਂ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹਨ; ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।" "ਉਹ ਸਦਾ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਨਯੋਗ ਹਨ, ਸਦਾ ਇਕੱਠੇ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹਨ; ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਹੀ ਰੂਪ, ਚੇਤਨ, ਨਿਰਗੁਣ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ।" "ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਹੀ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਨਾਰਦ, ਕੋਈ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਸੁਖਮ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।" "ਹੇ ਨਾਰਦ! ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਵੇਦ ਵੀ ਪੜ੍ਹ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਵਿਰਾਗ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੁਖਮ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ।" "ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ, ਚਲਾਇਮਾਨ ਅਤੇ ਅਚਲ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਸੈਂਕੜੇ ਯੁੱਗ ਵੀ ਲੰਘ ਜਾਣ।" "ਹੇ ਪੁੱਤਰ! ਜਿਹੜਾ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਰਗੁਣ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ! ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਗੁਣਵਾਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ।" "ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਜੀਭ ਉੱਤੇ ਪਿੱਤ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਕੌੜਾ ਸਵਾਦ ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਸਲ ਸਵਾਦ ਨਹੀਂ; ਐਸੇ ਹੀ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" "ਮਨ ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਰਗੁਣ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਸਭ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।" "ਜਦ ਤਕ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਦ ਤਕ ਉਹ ਦਰਸ਼ਨ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ? ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤਦ ਹੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।" ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ! ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।" "ਸਤਵ, ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਹਨ, ਹੇ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼! ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਓ।" "ਕਿਹੜਾ ਗਿਆਨ ਜਾਣ ਕੇ ਮੈਂ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਾਂ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਮੈਨੂੰ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਦੱਸੋ।" ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵੀ ਤਿੰਨ ਹਨ; ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼! ਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਕਰਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ।" "ਸਤਵ ਗੁਣ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ; ਰਜਸ ਕਰਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ; ਤਮਸ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ ਰੱਖੇ।" "ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਨਾਰਦ! ਤਮਸ ਦੀ ਪਦਾਰਥ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।" "ਰੂਪ, ਸਵਾਦ ਅਤੇ ਗੰਧ ਨੂੰ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਧੁਨੀ ਦਾ ਗੁਣ ਹੈ, ਹਵਾ ਵਿਚ ਸਪਰਸ਼ ਦਾ।" "ਅੱਗ ਵਿਚ ਰੂਪ ਦਾ ਗੁਣ ਹੈ; ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਸਵਾਦ; ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਗੰਧ—ਇਹ ਸਭ ਸੁਖਸ਼ਮ ਹਨ, ਨਾਰਦ!" "ਇਹ ਦਸ, ਜਦ ਪਦਾਰਥ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਤਮਸਿਕ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਹੈ।" "ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਰਜਸਿਕ ਕਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਸੁਣ: ਕਨ, ਚਮੜੀ, ਜੀਭ, ਅੱਖ, ਅਤੇ ਨੱਕ—ਇਹ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ।" "ਇਹ ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ—ਵਾਣੀ, ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਗੁਦਾ ਅਤੇ ਲਿੰਗ।" "ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਵਿਆਨ, ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਉਦਾਨ—ਇਹ ਪੰਜ ਪ੍ਰਾਣ ਹਨ; ਇਹ ਪੰਦਰਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਰਜਸਿਕ ਰਚਨਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" "ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਾਧਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਕਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੈ; ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਪਦਾਰਥਕ ਆਧਾਰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਗਿਆਨ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਜੋ ਸਤਵਕ ਹਨ, ਉਹ ਹਨ: ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਹਵਾ, ਸੂਰਜ, ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕੁਮਾਰ।" "ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਪੰਜ ਅਧਿਪਤੀ ਦੇਵਤੇ ਹਨ: ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ, ਅਤੇ ਖੇਤ੍ਰਜ (ਆਤਮਾ) ਚੌਥਾ।" "ਅੰਦਰੂਨੀ ਅੰਗ ਜਿਵੇਂ ਬੁੱਧਿ ਆਦਿ ਲਈ ਵੀ ਚਾਰ ਅਧਿਪਤੀ ਦੇਵਤੇ ਹਨ।" "ਮਨ ਸਮੇਤ, ਇਹ ਪੰਦਰਾਂ ਹਨ; ਇਹ ਸਤਵਕ ਰਚਨਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" "ਸਥੂਲ ਅਤੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਦੇ ਅੰਤਰ ਕਰਕੇ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਹਨ: ਗਿਆਨ ਰੂਪ, ਜੋ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਕਾਰਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਗੁਣ, ਅਹੰਕਾਰ, ਅਤੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੀ ਸੂਖਮਤਾ ਬਾਰੇ ਪਰਕਾਸ਼ ਪਾਇਆ।