ਮਹਾਨ ਤੱਤ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਰਚਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ, ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ ਹੀ ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਜੰਮਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜ ਮਹਾ-ਭੂਤ ਤੇ ਮਨ—ਇਹ ਸੋਲਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ। ਪਰ, ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜੋ ਆਦਿ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵ—ਉਹ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਰਚਣ ਵਾਲਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਹੇ ਸ਼ੰਭੂ। ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਸ ਮੂਲ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਮੇਰੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਰਥ ਰਾਹੀਂ ਜਾਓ। ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਹੋਵੋਗੇ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿਆਂਗਾ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੀ ਯਾਦ ਕਰੋ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਮੈਂ ਹੀ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਾਂ। ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਆਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਿਆਰੀ ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਮਹਾਕਾਲੀ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਮਹਾਸਰਸਵਤੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਅਸੀਂ ਜਦੋਂ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਮਨੁੱਖ ਸਰੂਪ ਹੋ ਗਏ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਰੂਪ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅਤਿ-ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਕਤੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਰਹੇ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਉਸ ਰਥ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਿੰਨੇ ਉਥੇ ਟਿਕ ਗਏ। ਨਾ ਓਹ ਥਾਂ ਕੋਈ ਟਾਪੂ ਸੀ, ਨਾ ਉਹ ਦੇਵੀ ਉਥੇ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ। ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਥ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਕਮਲ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਸ ਮਹਾ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਮਧੁ ਤੇ ਕੈਟਭ ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ ਰਾਖਸ ਮੁਰਾ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵਲੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ, ਅਸੀਂ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਉਹ ਜਗ੍ਹਾ ਜਿੱਤਣੀ ਔਖੀ ਸੀ। ਹੁਣ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇਵੀ ਦੀ ਅਜੋਕੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਵੀ, ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਵੀ। ਹਰੇਕ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇਵੀਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਫਿਰ, ਵਿਆਸ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਤਪस्वੀ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਆਦਿ, ਅਵਿਨਾਸੀ, ਨਿਰਗੁਣ, ਅਚਲ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਲ ਪੁਰਖ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ, ਜੋ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਕਮਲ-ਜਨਮੇ, ਉਹ ਨਿਰਗੁਣ ਸ਼ਕਤੀ ਜੋ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਤੇ ਉਸ ਪੁਰਖ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸਰੂਪ ਦੱਸੋ। ਮੈਂ ਸ਼੍ਵੇਤਦਵੀਪ ਉੱਤੇ ਕਿਉਂ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ? ਉਥੇ ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਨ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਇਆ; ਮੈਂ ਉਥੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਪਿਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਰਮਣੀਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਹਨ; ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਨਿਰਗੁਣ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਪੁਰਖ ਕਿਵੇਂ ਹਨ? ਵਿਆਸ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਨਾਰਦ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਹੰਸ ਕੇ ਦੱਸੀ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਨਿਰਗੁਣ ਦਾ ਰੂਪ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਨਾਸ਼ਵੰਤ ਹੈ—ਬਿਨਾ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ? ਨਿਰਗੁਣ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਪੁਰਖ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ; ਉਹ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਲੋਕ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਸਮਝ ਲੈ ਕਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਪੁਰਖ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਅਦਿ ਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਹਮੇਸ਼ਾ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਨਾਰਦ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ; ਉਹ ਅਨਾਦਿ ਤੇ ਅੰਤਹੀਣ ਜੋਤ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ। ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਸਰਵ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ; ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨਯੋਗ ਹਨ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੱਠੇ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸੀ; ਦੋਵੇਂ ਇਕ ਰੂਪ ਹਨ, ਚੇਤਨ, ਨਿਰਗੁਣ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ। ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹੇ ਨਾਰਦ, ਕੋਈ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਖਸ਼ਮ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਹੇ ਨਾਰਦ, ਜੇ ਕੋਈ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਵੀ ਕਰ ਲਵੇ, ਪਰ ਵੈਰਾਗ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਹ ਸੁਖਸ਼ਮ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ, ਚਲਦਾ ਤੇ ਅਚਲ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਯੁਗਾਂ ਬਾਅਦ ਵੀ? ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਨਿਰਗੁਣ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਗੁਣਵਾਨ ਦਾ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਹੜੀ ਜੀਭ ਪਿੱਤ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਕਰਵਾਪਨ ਹੀ ਚੱਖਦੀ ਹੈ, ਸੱਚਾ ਸੁਆਦ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਰਗੁਣ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਸਭ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਬਿਨਾ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਜਦ ਤੱਕ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ; ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਹੋ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਨਾਰਦ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋ। ਸਤਵ, ਰਜ, ਤੇ ਤਮ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਹਨ, ਹੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੱਸੋ। ਕਿਹੜਾ ਗਿਆਨ ਜਾਣ ਕੇ ਮੈਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ। ਮੈਨੂੰ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ; ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼: ਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਕਰਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਤੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ। ਸਤਵ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ; ਰਜ ਕਰਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ; ਤੇ ਤਮ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਤੇਨੂੰ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਸੁਣ ਨਾਰਦ, ਸੱਚੀ ਗੱਲ: ਤਮਸ ਦੀ ਪਦਾਰਥ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਧੁਨੀ ਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰੂਪ, ਸੁਆਦ ਤੇ ਗੰਧ—ਇਹ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ ਹਨ; ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਇਕੋ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਧੁਨੀ ਹੈ, ਤੇ ਵਾਯੂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸਪਰਸ਼। ਅੱਗ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਰੂਪ ਹੈ; ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੁਆਦ; ਧਰਤੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਗੰਧ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਸੁਖਸ਼ਮ ਹਨ, ਹੇ ਨਾਰਦ।