ਜਦੋਂ ਵਿਣੁ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਪਰਮ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ। ਕਮਲ-ਨੈਣ ਹਰੀ ਉਸ ਮਹਾਨ ਮਹਿਲ ਦੇ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਵਿਣੁ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੰਗ ਅਲਸੀ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਗਰੁੜ ਰਾਜਾ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੁੰਦਰ ਲਕਸ਼ਮੀ ਜੀ, ਸ਼ੁਭ ਚਾਮਰ ਹਿਲਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਅਮਰ ਵਿਣੁ ਜੀ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਦੇਖਿਆ, ਸਾਰੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ। ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਤੱਕਦੇ, ਉਸ ਉੱਤਮ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ, ਅਚਾਨਕ, ਰਥ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲ ਪਿਆ। ਅਸੀਂ ਅਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਜੋ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ, ਵੱਡੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਜਲ-ਚਰਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਅਤੇ ਹਿਲਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਥਾਂ ਮੰਦਰ, ਪਾਰੀਜਾਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੀ ਸੀ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਸਨਾਂ ਅਤੇ ਅਚੰਭੇ ਸਿੰਗਾਰ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਮੋਤੀ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਅਸ਼ੋਕ, ਬਕੁਲ, ਕੁਰੁਬਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਹੋਇਆ। ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਕੋਮਲ ਕੇਤਕੀ ਅਤੇ ਚੰਪਾ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਕੋਕਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਉਹ ਥਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਮਨੋਹਰ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਟਾਪੂ ਵਿਚ ਸ਼ਿਵ-ਆਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਸ਼ੈਯਾ ਸੀ, ਜੋ ਕੀਮਤੀ ਮਣਕਿਆਂ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜੀ ਹੋਈ, ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਸ਼ੈਯਾ ਉੱਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁੰਦਰ ਚਾਦਰਾਂ ਅਤੇ ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼ੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ, ਇੱਕ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਸਤ੍ਰੀ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਉਹ ਲਾਲ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਲਾਲ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਲਾਲ ਸੁਗੰਧ ਲਾਈ ਹੋਈ, ਗੂੜ੍ਹੀ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸੋਹਣਾ ਸੀ, ਲਾਲ ਹੋਠ ਅਤੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ, ਲੱਖਾਂ ਲਕਸ਼ਮੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਤੇਜਸਵੀ, ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਰਗਾ ਨੂਰ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਪਾਸ, ਅੰਕੁਸ਼ ਅਤੇ ਮਨਚਾਹੇ ਵਰ ਦਿਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਸੀ—ਸ਼੍ਰੀ ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰੀ, ਜੋ ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ। ਕੋਮਲ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਸਰਵੋਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਾਲੀ। ਉਸ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਜੋ ਹ੍ਰੀੰ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦੇ, ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਲਾਲੀਮਾਂ ਵਾਲੀ, ਦਇਆ ਦੀ ਮੂਰਤੀ, ਨਵਯੁਵਨਾ ਸੀ। ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉਸ ਦਾ ਕਮਲ-ਚਿਹਰਾ ਕੋਮਲ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨ, ਉਸ ਦੇ ਉੱਚੇ-ਚੜ੍ਹਦੇ ਸਤਨ ਕਮਲ ਦੀ ਕਲੀ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸੋਹਣੇ। ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਣਕਿਆਂ ਨਾਲ ਜੜੇ ਗਹਣੇ, ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹ-ਬੰਦ, ਕੜੇ ਅਤੇ ਮੁਕੁਟ ਨਾਲ ਉਹ ਮਹਿਮਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਸ਼੍ਰੀਚਕ੍ਰਾ-ਆਕਾਰ ਦੀਆਂ ਕੁੰਡਲਾਂ ਸਨ। ਉਹ ਭੁਵਨੇਸ਼ੀ, ਹ੍ਰੱਲੇਖਾ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਜਪਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੀਆਂ ਸਖੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਪਾਉਂਦੀ, ਅਨੇਕ ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਹ੍ਰੱਲੇਖਾ ਆਦਿ, ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਅਨੰਗਕੁਸੁਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ, ਉਹ ਦੇਵੀ ਛੇਕੋਣੇ (ਸ਼ਟਕੋਣ) ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ, ਯੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ—ਇਹ ਕੌਣ ਸੁੰਦਰ ਸਤ੍ਰੀ ਹੈ? ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਕੀ ਹੈ? ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਨਹੀਂ, ਖੜੇ ਰਹਿ ਗਏ। ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ, ਹਜ਼ਾਰ ਹੱਥਾਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸੁੰਦਰ ਚਿਹਰਿਆਂ ਨਾਲ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਅਪਸਰਾ ਸੀ, ਨਾ ਗੰਧਰਵੀ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਆਕਾਸ਼-ਕੰਨਿਆ। ਨਾਰਦ ਜੀ! ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਵਿਚ ਪੈ ਗਏ। ਤਦ, ਵਿਣੁ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਮੁਸਕਾਨ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ: "ਇਹ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਾ-ਵਿਦਿਆ, ਮਹਾ-ਮਾਇਆ, ਸਰਵ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸੀ ਆਦਿ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਵੀ ਛੋਟੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਪਛਾਣੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਪਕੜ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅਤਿ ਉੱਚੀ ਇਛਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਸਵੰਤ ਅਤੇ ਅਨਾਦਿ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜਗਤ ਦੀ ਸ਼ਾਸਕ, ਮੰਗਲਮਈ, ਛੋਟੀ ਕਿਸਮਤ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਔਖੀ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਦਰੋਂ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਧਾਰਕ, ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਸਭ ਦੀ ਮੂਲ ਰਾਣੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਲੀਨ ਹੋਣ 'ਤੇ ਖੇਡ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਰੱਖ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਇਹਦੇ ਅਨੇਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੇ ਪਾਸ ਖੜੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਦਿਵ੍ਯ ਸੁਗੰਧ ਲਾਈ, ਸਾਰੇ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਵੀ ਨਿਹਾਰਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਬਹੁਤ ਧੰਨ, ਮਹਾਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਦੇਵੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਜੋ ਤਪ ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੇ, ਉਹ ਅੱਜ ਇਹ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਫਲ ਦੇ ਗਿਆ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇਹ ਦਰਸ਼ਨ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸੀ? ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਪੁੰਨ ਹੈ, ਦਾਨੀ ਅਤੇ ਤਪਸਵੀ ਹਨ, ਉਹੀ ਇਸ ਮੰਗਲਮਈ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਰਾਗੀ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ। ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਸਦਾ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਜਗਤ ਨੂੰ ਉਪਜਾ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਦ੍ਰਸ਼ਟਾ ਹੈ, ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਯ ਹੈ; ਇਹ ਉਸ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਕਾਰਨ, ਮਾਇਆ, ਰਾਣੀ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ। ਅਸੀਂ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੀਆਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਰੰਭਾ ਆਦਿ, ਉਸ ਦੇ ਇੱਕ ਅੰਸ਼ ਦੇ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ। ਇਹੀ ਉਹ ਮਹਾਨ ਸਤ੍ਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਬਾਲਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਝੁਲਾਇਆ ਸੀ। ਬੜੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਸਥਿਰ ਆਸਨ ਤੇ, ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਅੰਗੂਠੀ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜ ਕੇ, ਕਮਲ-ਜਿਹਾ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਲਾਡ-ਲੜਾਇਆਂ ਕਰਦੀ, ਬਾਲ-ਚਾਲਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦੀ, ਨਰਮ ਸਰੀਰ ਬੜੇ ਪੱਤੇ ਦੀ ਓਟ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਗਾਉਂਦੀ ਤੇ ਝੁਲਾਂਦੇ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਬਾਲਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹੀ। ਹੁਣ ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣੂ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਜ਼ਰ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।