ਨਾਰਦ ਜੀ, ਜਦ ਤਕ ਅਸੀਂ ਪਰਮ ਸਤਿ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਤਕ ਤਕ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੀ। ਮਨ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਥਾਂ ਟਿਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ—ਕਿਸ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਾਂ, ਕਿਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਾਂ, ਕਿਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਾਂ, ਕਿਸ ਦੀ ਸਤਕਾਰ ਕਰਾਂ, ਕਿਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਾਂ? ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਭ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਸਤਯਵਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਬੜਾ ਔਖਾ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ।" ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਕੀ ਕਹਾਂ, ਬੱਚੇ? ਇਹ ਸਵਾਲ ਬੜਾ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਪਰ ਸਮਝਣਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਤੂੰ, ਹੇ ਭਾਗਵਾਨ, ਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਵਿਸ਼ਨੁ ਵੀ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੇ।" ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ; ਪਰ ਜੋ ਮੋਹ, ਇਛਾ ਤੇ ਵੈਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦ ਇੱਕ ਹੀ ਸਮੁੰਦਰ ਉਭਰਿਆ, ਤੇ ਸਾਰਾ ਚਲ-ਅਚਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਸਿਰਫ਼ ਤੱਤ ਬਚੇ, ਤੇ ਮੈਂ ਕਮਲ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ। ਮੈਂ ਨਾ ਸੂਰਜ ਵੇਖਿਆ, ਨਾ ਚੰਦ, ਨਾ ਦਰੱਖਤ, ਨਾ ਪਹਾੜ। ਕਮਲ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ—ਇਸ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਉਭਰਿਆ? ਮੇਰਾ ਰਾਖਾ, ਮਾਲਕ, ਰਚਨਹਾਰ, ਜਾਂ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਧਰਤੀ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਾਣੀ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸੀ। ਕਮਲ, ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਵਾਧ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਉਭਰਿਆ? ਅੱਜ ਮੈਂ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਕਮਲ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ। ਜੜ੍ਹ 'ਤੇ ਧਰਤੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਭਰ ਕੇ, ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਲੱਭੀ, ਪਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਫਿਰ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਇਕ ਅਸਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ—"ਤਪ, ਤਪ।" ਮੈਂ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਆਵਾਜ਼ ਫਿਰ ਆਈ—"ਸ੍ਰਿਜਨ ਕਰ!" ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ—ਕਿਸ ਦਾ ਸ੍ਰਿਜਨ ਕਰਾਂ, ਕੀ ਕਰਾਂ? ਉਸ ਸਮੇਂ, ਦੋ ਭਿਆਨਕ ਦੈਤ—ਮਧੁ ਤੇ ਕੈਟਭ—ਉਭਰੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ, ਮੈਂ ਯੁੱਧ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਭੱਜਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗਿਆ; ਉੱਥੇ, ਮੈਂ ਇਕ ਅਸਧਾਰਣ ਪੁਰਖ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਬੱਦਲ ਵਰਗਾ ਕਾਲਾ, ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਚਾਰ ਭੁਜਾ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਸੇਸ਼ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਚਕਰਾ, ਸ਼ੰਖ, ਗਦਾ, ਕਮਲ ਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਮਹਾਨ ਵਿਸ਼ਨੁ, ਸੇਸ਼ ਨਾਗ ਦੇ ਵਿਛੋਲੇ ਤੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਯੋਗ ਨਿਦ੍ਰਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਅਚਲ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਗ ਦੀਆਂ ਕੁੰਡਲੀਆਂ 'ਤੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਇਸ ਵੇਖ ਕੇ, ਨਾਰਦ ਜੀ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਜੀਬ ਵਿਚਾਰ ਆਇਆ—"ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?" ਫਿਰ ਮੈਂ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸਤਕਾਰੀ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਨਿਦ੍ਰਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਦੇਵੀ ਉਸ ਦੀ ਦੇਹ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ; ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਅਕਲਪਨਯ, ਦਿਵ੍ਯ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ। ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀ ਦੇਹ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਹੋਈ ਖੜੀ ਹੋਈ; ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਜਨਾਰਦਨ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਅਜੈਯ ਰੂਪ ਜਾਗਿਆ। ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਮਹਾ-ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ, ਦੈਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਹਰੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਦੈਤ ਮਾਰੇ ਗਏ; ਰੁਦ੍ਰ ਵੀ ਉੱਥੇ ਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਤਿੰਨੋਂ, ਉਸ ਮੋਹਕ, ਸ਼ਾਂਤ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਉਸ ਦੀ ਸਤਕਾਰੀ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਨੇ ਅਸੀਂ ਤਿੰਨ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਖੜੇ ਹੋਏ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਦਯਾ ਭਰੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਤਿੰਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਕਿਹਾ— "ਹੇ ਸ੍ਰਿਜਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਨਿਭਾਓ।" "ਮਹਾ ਦੈਤ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ; ਸ੍ਰਿਜਨ ਕਰੋ, ਪਾਲਣ ਕਰੋ, ਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅਸਥਾਨ ਬਣਾਓ, ਤੇ ਉੱਥੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਰਹੋ।" "ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਚਾਰ ਭੇਦਾਂ ਦੇ ਜੀਵ ਰਚੋ।" ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਉਸ ਦੇਵੀ ਦੇ ਮਿੱਠੇ, ਸੁੰਦਰ, ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ— ਅਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮਾਤਾ, ਅਸੀਂ ਇਹ ਜੀਵ ਕਿਵੇਂ ਰਚੀਏ? ਧਰਤੀ ਫੈਲੀ ਨਹੀਂ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਪਾਣੀ ਹੀ ਪਾਣੀ ਹੈ।" "ਕੋਈ ਜੀਵ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਗੁਣ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਹੀਂ।" ਅਸੀਂ ਇਹ ਕਹਿਆ, ਉਹ ਹੱਸ ਪਈ, ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚਮਕਦਾ ਸੀ। ਅਚਾਨਕ, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਇਕ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਮਾਨ ਆ ਗਿਆ; ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ, ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਓ।" "ਅੱਜ, ਇਸ ਵਿਦ੍ਯਾ-ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਸਧਾਰਣ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਿ ਦਿਖਾਵਾਂਗੀ।" ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਅਸੀਂ "ਓਮ" ਆਖਿਆ, ਤੇ— ਅਸੀਂ ਤਿੰਨੋਂ, ਜੜਾਵਾਂ ਤੇ ਮਣੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਮੋਤੀ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ, ਘੰਟੀਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਵਾਲਾ, ਸੁੰਦਰ ਵਿਦ੍ਯਾ-ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਉਸ ਮਨੋਹਰ ਵਿਮਾਨ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮਹਿਲਾਂ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਅਸੀਂ ਤਿੰਨ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਵਿਖੇ; ਅਸੀਂ ਉੱਥੇ ਬੈਠੇ, ਤਾਂ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ 'ਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾਈ ਸੀ, ਨੇ ਅਸੀਂ ਤਿੰਨ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਵਿਮਾਨ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ। ਹਰਾ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ, ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚੋਂ, ਅਸੀਂ ਤਿੰਨੋਂ ਨੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ— ਸੁੰਦਰ ਦਰੱਖਤ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ, ਕੋਕਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਧੁਨ ਨਾਲ ਸਜਿਆ; ਧਰਤੀ, ਪਹਾੜ, ਜੰਗਲ, ਉਪਵਨ, ਸਭ ਕੁਝ ਮਨੋਹਰ ਸੀ। ਉਥੇ ਨਾਰੀ-ਪੁਰਸ਼, ਪਸ਼ੂ, ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ, ਝੀਲਾਂ, ਕੂਏਂ, ਸਰੋਵਰ, ਦਲਦਲ, ਤੇ ਜਲ-ਪਾਤ ਵੀ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਵਿਲੱਖਣ, ਦਿਵ੍ਯ ਕਿਲਾ ਆਇਆ, ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ, ਯਜਨ-ਸਥਾਨਾਂ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਹਿਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਪਛਾਣ ਲਿਆ; ਕਿਸੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕੀ ਇਹ ਸਵਰਗ ਹੈ? ਇਹ ਅਸਧਾਰਣ ਥਾਂ ਕਿਸ ਨੇ ਬਣਾਈ?" ਅਸੀਂ ਇਕ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਤੇ ਅੰਬਿਕਾ, ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉਪਰ ਖੜੀ, ਅਸੀਂ ਤਿੰਨ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰ ਰਹੀ ਸੀ।