ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਣ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਅਪਕ ਹੈ। ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰੂਪ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿਰ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅੱਖਾਂ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੱਥ ਤੇ ਕੰਨ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਚਿਹਰੇ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੈਰ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਜਗ੍ਹਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਪੈਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ—ਇਹ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਐਦਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਹੋਰ ਪੁਰਾਣੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਉਸਨੂੰ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਹੋਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਹੀਂ, ਸਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਸਵਾਮੀ ਹੈ। ਪਰ ਕੁਝ ਲੋਕ ਐਸੇ ਵੀ ਹਨ, ਜੋ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਅਪਨੇ ਆਪ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਸਵਾਮੀ ਵਲੋਂ ਕਦੇ ਬਣਾਇਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ, ਤੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸਮਝ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਇਹ ਸਦਾ ਹੀ ਅਸਵਾਮੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਨਿਰਕਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਐਸੇ ਵਿਚਾਰ ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਪਿਲ ਆਦਿ ਨੇ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਤੇ ਗੁੰਝਲਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਨ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ ਕਿ ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਵਿਚ ਅੰਤਰ ਕੀ ਹੈ। ਧਰਮ ਕੀ ਹੈ, ਅਧਰਮ ਕੀ ਹੈ, ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਸਤ੍ਵ ਗੁਣ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ, ਸੱਚਾਈ ਤੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਉਹ ਦਾਨਵਾਂ ਵਲੋਂ ਦੁਖੀ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਧਰਮ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਪਾਂਡਵ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਵੰਸ਼ਜ ਹਨ, ਧਰਮ ਤੇ ਚੰਗੇ ਵਿਹਾਰ ਵਿਚ ਸਥਿਰ ਰਹੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਘਣੇ ਦੁੱਖ ਸਹਾਰੇ; ਫਿਰ ਉਥੇ ਧਰਮ ਦੀ ਕੀ ਸਥਿਤੀ ਰਹਿ ਗਈ? ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਦਿਲ, ਹੇ ਪ੍ਰੇਮੀ, ਵੱਡੇ ਸੰਦੇਹ ਵਿਚ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਸੰਦੇਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ, ਤੂੰ ਸਮਰਥ ਹੈਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ਿ; ਮੈਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਨੌਕਾ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾ। ਮੈਂ ਕਦੇ ਡੁੱਬਦਾ, ਕਦੇ ਉੱਭਰਦਾ, ਮੋਹ ਦੀ ਚੀਕੜ ਵਾਲੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਫਸ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਫਿਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੀ ਗਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਸ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਹੇ ਮਹਾਬਲਸ਼ਾਲੀ, ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਹੇ ਕੁਰੁਵੰਸ਼ੀ, ਇਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਮੈਂ ਵੀ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ, ਵੱਡਾ ਤਪਸਵੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਵਿਆਸ ਜੀ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀ ਦੱਸਾਂ? ਕਈ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹੀ ਸੰਦੇਹ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉਠਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੱਡੀ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਬੇਅੰਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹੀ ਉੱਤਮ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ: ਪਿਤਾ ਜੀ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਕਿੱਥੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਬਣਾਇਆ, ਜਾਂ ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ? ਜਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਬਣਾਇਆ, ਹੇ ਜਗਤ ਦੇ ਆਤਮਾ? ਮੈਨੂੰ ਸੱਚ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਜਗਤਪਤੀ। ਕਿਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੀਏ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮਾਲਕ ਕੌਣ ਹੈ? ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਮੇਰੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰੋ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ। ਮੈਂ ਇਸ ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਝੂਠੇ ਜਹਾਨ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਸੰਦੇਹ ਕਰਕੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ—ਨਾ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ, ਨਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ। ਜਦ ਤੱਕ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਵੇਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਮਨ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਥਾਂ ਟਿਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਕਿਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਾਂ, ਕਿਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਾਂ, ਕਿਸ ਕੋਲ ਜਾਵਾਂ, ਕਿਸ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਾਂ, ਕਿਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਾਂ? ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ। ਫਿਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: ਹੇ ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਬੜਾ ਔਖਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਕੀ ਦੱਸਾਂ, ਬੱਚਿਆ? ਤੂੰ ਵਧੀਆ ਤੇ ਸਮਝ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ। ਇ en ਤੱਕ ਕਿ ਤੂੰ ਆਪ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਗਸ਼ਾਲੀ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵੀ, ਇਸਦਾ ਪੂਰਾ ਉੱਤਰ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ, ਜੋ ਲੋਕ ਮੋਹ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ; ਪਰ ਜੋ ਆਸਕਤੀ, ਵਾਸਨਾ ਤੇ ਡਾਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਸੀ ਤੇ ਸਾਰਾ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਚਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਸਿਰਫ ਤੱਤ ਹੀ ਬਚੇ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਕਮਲ ਵਿਚੋਂ ਜੰਮਿਆ। ਮੈਂ ਨਾ ਤਾ ਸੂਰਜ ਵੇਖਿਆ, ਨਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਨਾ ਰੁੱਖ, ਨਾ ਪਹਾੜ। ਕਮਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬੈਠ ਕੇ, ਮੈਂ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਇਸ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ? ਮੇਰਾ ਰਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਮਾਲਕ, ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਜਾਂ ਅੰਤ ਤੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਧਰਤੀ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਾਣੀ ਹੀ ਉਸਦੀ ਆਧਾਰ ਸੀ। ਕਮਲ, ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਵਾਧ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ? ਅੱਜ ਮੈਂ ਇਸ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਜੜ੍ਹ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਜੜ੍ਹ ਵਿਚ ਧਰਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਉੱਠ ਕੇ, ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਧਰਤੀ ਲੱਭੀ, ਪਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਫਿਰ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਅਨਹਦ ਵਾਣੀ ਆਈ: 'ਤਪ, ਤਪ।' ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਮਲ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਫਿਰ ਵਾਣੀ ਆਈ, ਜੋ ਮੈਂ ਸੁਣੀ: 'ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰ।' ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ—ਕਿਸ ਦੀ ਕਰਾਂ, ਕੀ ਕਰਾਂ? ਉਸ ਵੇਲੇ, ਦੋ ਭਿਆਨਕ ਦੈਤ, ਮਧੁ ਤੇ ਕੈਟਭ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਏ; ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ, ਮੈਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਤਾਂ ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਮੈਂ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਘਟਾ ਵਰਗਾ ਕਾਲਾ, ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਜਗਤ ਦਾ ਸਵਾਮੀ, ਜੰਗਲੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਾਈ ਹੋਈ, ਸੇਸ਼ ਨਾਗ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਸੰਕ, ਚੱਕਰ, ਗਦਾ, ਪਦਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਤ ਸੀ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਸੇਸ਼ ਨਾਗ ਦੇ ਪੱਟਾਂ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਯੋਗ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਲੀਨ, ਅਡੋਲ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਉਹ ਉਥੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ, ਨਾਰਦ, ਸੋਚਿਆ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਆਇਆ ਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇਹੀ ਨੀਂਦ ਰੂਪੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਮੰਗਲਮਈ ਦੇਵੀ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਖਲੋਤੀ ਹੋਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ; ਉਸਦਾ ਰੂਪ ਅਕਲਪਨਯ, ਦਿਵ੍ਯ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।