ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਯਜਮਾਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ, ਸ਼ਚੀ ਦੇ ਪਤੀ, ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਭੋਗੀ, ਸੋਮਰਸ ਦੇ ਪਾਨੀ, ਅਤੇ ਸੋਮ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ—ਇਹ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵਰੁਣ, ਸੋਮ, ਅਗਨਿ, ਵਾਯੂ, ਯਮ, ਧਨ ਦੇ ਦਾਤਾ ਕੁਬੇਰ ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਦੀ ਵੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇਰੰਬ, ਜੋ ਹਾਥੀ-ਚਿਹਰੇ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਹਰ ਕੰਮ ਸਫਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸਿਰਫ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨਚਾਹੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਆਚਾਰਿਆਨੁਸਾਰ ਭਵਾਨੀ ਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥਾਂ ਦੀ ਦਾਤਰੀ, ਆਦਿ ਮਾਇਆ, ਮਹਾ ਸ਼ਕਤੀ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ ਜੋ ਪੁਰੁਸ਼ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਏਕਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪਾਲਨ ਤੇ ਸੰਹਾਰ ਦੀ ਕਾਰਣ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਦਿ, ਅੰਤ ਰਹਿਤ, ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਰਵਰਾਜਾ, ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਗੁਣਾਂ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ। ਵੈਸ਼ਣਵੀ, ਸ਼ਾਂਕਰੀ, ਬ੍ਰਾਹਮੀ, ਵਾਸਵੀ, ਵਾਰੁਣੀ, ਵਾਰਾਹੀ, ਨਰਸਿੰਹੀ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ—ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਵਰਖੇ ਵਾਂਗ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮਨਚਾਹਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹੀ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਰਗੁਣ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਸਗੁਣ ਵੀ, ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਲੋਕ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਨਿਸਕਲੰਕ, ਨਿਰਾਕਾਰ, ਅਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ। ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮ ਨਿਰਾਕਾਰ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿਰ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅੱਖਾਂ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੱਥ, ਕੰਨ, ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਪੈਰ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਪੈਰ ਨੂੰ ਹੀ ਚਤੁਰ ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਪਰਮ ਆਕਾਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿਸਕਲੰਕ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਕੁਝ ਹੋਰ, ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਉਸਨੂੰ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਨਹੀਂ, ਸਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਤੇ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਦੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਕਲਪਨੀਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਦਾ ਹੀ ਬਿਨਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਆਈ ਹੈ; ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਅਕਰਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਕਰਤ੍ਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਸਾਂਖਿਆ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਪਿਲ ਆਦਿ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਈ ਸੰਦੇਹ ਤੇ ਅਣਿਸ਼ਚਿਤਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਚਾਰ ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਵਿੱਚ ਡੋਲ੍ਹਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਧਰਮ ਕੀ ਹੈ, ਅਧਰਮ ਕੀ ਹੈ—ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਲਕੜ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਹਨ, ਸੱਚ ਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਦਾਨਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੀੜਤ ਹਨ; ਫਿਰ ਧਰਮ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਪਾਂਡਵ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਵੰਸ਼ਜ ਹਨ, ਧਰਮ ਤੇ ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਰਹੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਧਰਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਕੀ ਹੈ? ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ, ਪਿਆਰੇ, ਵੱਡੇ ਸੰਦੇਹ ਵਿੱਚ ਕੰਬਦਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਸੰਦੇਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ, ਤੂੰ ਸਮਰੱਥ ਹੈਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ; ਗਿਆਨ ਦੀ ਨੌਕਾ ਰਾਹੀਂ ਮੈਨੂੰ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਮੋਹ ਦੀ ਚਿਕੜੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦਾ, ਚੜ੍ਹਦਾ, ਅਤੇ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ... ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਵਿਆਸ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਹੇ ਕੁਰੁਵੰਸ਼ੀ, ਇਹੀ ਸਵਾਲ ਮੈਂ ਵੀ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਉੱਤਰ ਨਾਰਦ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਵਿਆਸ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਦੱਸਾਂ? ਇਹੀ ਸੰਦੇਹ ਕਈ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਠਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਵੱਡੀ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਬੇਅੰਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹੀ ਉੱਤਮ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਜੋ ਹੁਣ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। "ਪਿਤਾ ਜੀ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿੱਥੋਂ ਆਈ? ਕੀ ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਵਲੋਂ ਬਣੀ, ਜਾਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ? ਜਾਂ ਇਹ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਬਣਾਈ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਆਤਮਾ? ਸੱਚ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਕੌਣ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ, ਕੌਣ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮਾਲਕ ਹੈ?" "ਇਹ ਸਾਰਾ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਮੇਰੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰੋ, ਹੇ ਨਿਸਕਲੰਕ! ਮੈਂ ਇਸ ਦੁਖੀ, ਝੂਠੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਸੰਦੇਹਾਂ ਕਰਕੇ ਡੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ, ਨਾ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ, ਨਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਹੋਰ ਆਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਪਰਮ-ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਮਨ ਕਈ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਖਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਇਕ ਥਾਂ ਟਿਕਦਾ ਨਹੀਂ।" "ਮੈਂ ਕਿਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਾਂ, ਕਿਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਾਂ, ਕਿਸ ਕੋਲ ਜਾਵਾਂ, ਕਿਸ ਦੀ ਆਦਰ-ਸੱਤਕਾਰ ਕਰਾਂ? ਮੈਂ ਕਿਸ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਾਂ? ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ!" ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਮੈਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: "ਹੇ ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਪੁਤ੍ਰ, ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਔਖਾ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ।" ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਮੈਂ ਕੀ ਦੱਸਾਂ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ? ਤੂੰ ਬੜਾ ਉੱਤਮ, ਪਰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਤੂੰ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵੀ, ਇਸਦਾ ਪੱਕਾ ਉੱਤਰ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੇ।" "ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ; ਪਰ ਜੋ ਨਿਰਲੇਪ, ਰਾਗ-ਦਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦ ਇਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਚਲਣਯੋਗ ਤੇ ਅਚਲ ਸੀ, ਸਭ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ, ਸਿਰਫ ਤੱਤ ਹੀ ਬਚੇ, ਤਦ ਮੈਂ ਕੌਂਪਲ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ।" "ਮੈਂ ਨਾ ਸੂਰਜ ਵੇਖਿਆ, ਨਾ ਚੰਦ, ਨਾ ਦਰੱਖਤ, ਨਾ ਪਹਾੜ। ਕੌਂਪਲ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ, ਮੈਂ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।" "ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਇਸ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹਾਂ? ਮੇਰਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਮਾਲਕ, ਰਚਨਹਾਰ ਜਾਂ ਕਲਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸੰਹਾਰਕ ਕੌਣ ਹੈ?" "ਧਰਤੀ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਪਾਣੀ ਸੀ। ਇਹ ਕੌਂਪਲ, ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਵਾਧਾ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿਧ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ?" "ਅੱਜ ਮੈਂ ਇਸ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਜੜ੍ਹ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਧਰਤੀ ਉਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ।