ਇੱਕ ਵਾਰ, ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰੀ ਉਲਝਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਸੀ, "ਕੀ ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇੱਕ ਹੀ ਰਚੇਤਾ ਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਕਈ ਰਚੇਤਿਆਂ ਦੀ? ਜੇ ਰਚੇਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਇਹ ਵਿਰੋਧਭਾਸ਼ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਭਰਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਅਨੇਕ ਸੰਦੇਹਾਂ ਅਤੇ ਵਿਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਬੇਅੰਤ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, "ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਉਪਰ ਚੁੱਕੋ, ਮੈਨੂੰ ਉਲਝਣਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਓ।" ਉਹ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਲੋਕ ਸ਼ੰਕਰ—ਸਦਾਸ਼ਿਵ, ਮਹਾਂਦੇਵ—ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਕਾਰਣ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਪਵਿੱਤਰ, ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ, ਸਦਾ ਅਸਥਾਈ, ਤੇ ਰਚਨਾ, ਸਾਂਭ, ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਕੁਝ ਹੋਰ ਵਿਣੂ ਨੂੰ ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸਰਵੋਤਮ ਆਤਮਾ, ਅਪਰਚਿੱਤ, ਤੇ ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਨੰਦ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ, ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਸਭ ਦਾ ਆਦਿ ਹੈ, ਚਹੁੰ ਦਿਸਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ—ਹਰੀ। ਕੁਝ ਹੋਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਰਚਨਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ, ਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ-ਮੁਖੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਨਾਭੀ ਦੇ ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਹੈ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਚੇਤਾ, ਤੇ ਸਤ੍ਯ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਲੋਕ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵੈਦਿਕ ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ; ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਸਵੇਰੇ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਗੀਤਾਂ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਾਸਵ—ਇੰਦਰ, ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ, ਸ਼ਚੀ ਦਾ ਪਤੀ, ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਭੋਗੀ, ਸੋਮਾ ਦਾ ਪੀਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਸੋਮਾ ਦਾ ਪਿਆਰਾ—ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਹੋਰ ਵਰੁਣ, ਸੋਮਾ, ਅਗਨੀ, ਵਾਯੂ, ਯਮ, ਕੁਬੇਰ (ਧਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ) ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਦੀ ਵੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇਰੰਬਾ, ਹਾਥੀ-ਮੁਖੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਪੂਰੇ ਕਰਦਾ, ਯਾਦ ਕਰਨ ਤੇ ਸਫਲਤਾ ਦਿੰਦਾ, ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਇੱਛਾ ਪੂਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਕੁਝ ਆਚਾਰਿਆ ਭਵਾਨੀ ਨੂੰ ਸਭ ਲਕਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਦਾਤਾ, ਆਦਿ ਮਾਯਾ, ਮਹਾ ਸ਼ਕਤੀ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਜੋ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੈ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ, ਰਚਨਾ, ਸਾਂਭ, ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਣ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ। ਉਹ ਆਰੰਭ-ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਪੂਰਨ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਰਵਰ, ਨਿਰਗੁਣ, ਸਗੁਣ, ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਹੈ। ਵੈਸ਼ਣਵੀ, ਸ਼ਾਂਕਰੀ, ਬ੍ਰਾਹਮੀ, ਵਾਸਵੀ, ਵਾਰੁਣੀ, ਵਾਰਾਹੀ, ਨਰਸਿੰਹੀ, ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ—ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਗੁਣ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਰਖ ਹੈ, ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਤੇ ਯਾਦ ਕਰਨ ਤੇ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ, ਫਲ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਫਲ ਦਿੰਦੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਰਗੁਣ ਤੇ ਸਗੁਣ ਦੋਹਾਂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਫਲ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ, ਨਿਰਾਕਾਰ, ਅਸਪ੍ਰਸ਼, ਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮ ਨਿਰਾਕਾਰ, ਸਰਵਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਵੈਦਾਂ ਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪੁਰੁਸ਼ਾ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰ, ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ, ਹਜ਼ਾਰ ਹੱਥ, ਹਜ਼ਾਰ ਕੰਨ, ਹਜ਼ਾਰ ਚਿਹਰੇ, ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਰ ਹਨ। ਉੱਚਤਮ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਣੂ ਦਾ ਪੈਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨੀਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ, ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਹੋਰ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਚਤਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਹੋਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਇਕਲਾ ਨਹੀਂ, ਸਦਾ ਹੀ ਮਾਲਕ ਤੇ ਸਵਾਮੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਬਿਨਾ ਮਾਲਕ ਦੇ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਮਾਲਕ ਦੁਆਰਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ ਰਚਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ, ਤੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਜੋੜ ਹੈ। ਇਹ ਸਦਾ ਬਿਨਾ ਮਾਲਕ ਦੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਸਦਾ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ; ਉਹ ਨਿਸ਼ਕਰਮ ਮਨੁਸ਼ਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਂਖਿਆ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਪਿਲ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸੰਦੇਹ ਤੇ ਅਣਿਸ਼ਚਿਤਤਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। "ਮੇਰਾ ਮਨ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਕਲਪਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਦੀ ਵਖਰੀਅਤ ਤੇ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਕੀ ਧਰਮ ਹੈ, ਤੇ ਕੀ ਅਧਰਮ? ਕੋਈ ਸਪਸ਼ਟ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਸਤ੍ਵ ਗੁਣ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹਨ, ਸਤ੍ਯ ਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਦੁਸਟ ਦਾਨਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੀੜਤ ਹਨ; ਫਿਰ ਧਰਮ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?" "ਪਾਂਡਵ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਵੰਸ਼ਜ ਹਨ, ਧਰਮ ਤੇ ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਸਹੇ; ਫਿਰ ਉਥੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਕੀ ਹੈ? ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਸੰਦੇਹ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕੰਬਦਾ ਹੈ।" "ਮੇਰਾ ਮਨ ਸੰਦੇਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਮਰਥ ਹੋ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ; ਮੈਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਨੌਕ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਬਚਾਓ। ਮੈਂ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਗੰਦਲੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦਾ, ਉਭਰਦਾ, ਤੇ ਵਾਪਸ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।" ਫਿਰ, ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਭਾਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਅਾਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਹੇ ਕੁਰੁਵੰਸ਼ੀ, ਇਹੀ ਸਵਾਲ ਨਾਰਦ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ।" ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਵਿਆਸ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀ ਦੱਸਾਂ? ਕਈ ਸਮੇਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਮੈਂ ਅਣਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਿਆ।" "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨਤਾ ਅਪਾਰ ਹੈ, ਕੋਲ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਹੀ ਉੱਤਮ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ।" "ਪਿਤਾ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿੱਥੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ, ਜਾਂ ਇਹ ਵਿਣੂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ?" "ਜਾਂ ਇਹ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਬਣਾਈ, ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਤਮਾ? ਮੈਨੂੰ ਸੱਚ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਵਾਮੀ। ਕਿਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੀਏ, ਕੌਣ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮਾਲਕ ਹੈ?" "ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰੋ, ਹੇ ਨਿਸ਼ਪਾਪ। ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਜੋ ਦੁਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਝੂਠ ਵਰਗਾ ਹੈ।" "ਮੇਰਾ ਮਨ, ਸੰਦੇਹ ਨਾਲ ਡੋਲਦਾ, ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ—ਨਾ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ, ਨਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਹੋਰ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਦੇਹ ਅਤੇ ਉਲਝਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮਨ, ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਦਰ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।