ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਸਦਾ ਉਸ ਮਹਾਂਦੇਵੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਕੌਣ ਹੋਰ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾ ਕਰੇ? ਜਿਸ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੇਵੀ ਨੇ ਵਿ्णੂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ ਸੀ, ਨਿੱਤ ਸੁਣਿਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣਨ ਨਾਲ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਇਸ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਖੰਡ ਸੁੱਖਮਈ ਲੋਕ ਮਿਲਣਗੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਜਿਸ ਮਹਾਨ ਯਜਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਅੰਬਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ? ਉਹ ਕਿਵੇਂ, ਕਿੱਥੇ, ਕਿਸ ਕਾਰਣ ਤੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ? ਉਸਦੇ ਯਜਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਕੀ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਸੱਚਾ ਰੂਪ ਕੀ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਦਇਆ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਣੂ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪਾਲਨ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੀ ਇਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹਨ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ? ਮੈਂ ਹੁਣ ਇਹ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਕੀ ਇਹ ਮੌਤ ਅਤੇ ਭਾਗ ਦੇ ਵਸ਼ ਹਨ ਜਾਂ ਸਤ-ਚਿੱਤ-ਆਨੰਦ ਸਰੂਪ ਹਨ? ਕੀ ਇਹ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਤਾਪਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ? ਕੀ ਇਹ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ? ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ? ਮੇਰਾ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਹੈ। ਕੀ ਇਹ ਆਨੰਦ-ਦੁਖ, ਨੀਂਦ ਤੇ ਆਲਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ? ਕੀ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਸੱਤ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਹਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤੱਤ ਦੇ? ਇਹ ਕਿਸ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਬਣੇ ਹਨ, ਕਿਹੜੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ? ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਕੀ ਹੈ, ਆਯੁ ਕਿੰਨੀ ਹੈ? ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵੀ ਦੱਸੋ, ਮੈਂ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ।" ਤਦ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਔਖਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਕਾਰਣ। ਇਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਮੈਂ ਵੀ ਇਕ ਵਾਰੀ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਹੋਏ, ਉੱਠੇ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ—ਸੁਣ, ਹੇ ਰਾਜਨ। ਇਕ ਵਾਰ, ਮੈਂ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਪਰਮ ਗਿਆਤਾ ਹਨ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਖੜਾ ਦੇਖਿਆ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇਕ ਉੱਚੇ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਚੰਗੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਜਹਨਵੀ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਸੁੰਨ ਸਿਰਿਆਂ ਤੇ ਧਿਆਨ ਲਗਾ ਰਹੇ ਸਨ। "ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਚਤਮ ਕਰਤਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਇਹ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ। ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕਿਉਂ ਬਣਿਆ? ਇਹ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ ਜਾਂ ਸਦੀਵੀ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝਾਓ। ਕੀ ਇਹ ਇਕ ਕਰਤਾ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ ਜਾਂ ਕਈ ਕਰਤਾਵਾਂ ਦਾ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ? ਜੇ ਕਰਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਫਲ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਓ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਦੁਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। "ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ੰਕਰ ਹੀ ਸਭ ਦੇ ਕਾਰਣ ਹਨ—ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ, ਮਹਾਦੇਵ, ਜੋ ਰਚਨਾ ਤੇ ਸੰਹਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ। ਉਹ ਆਪ ਵਿੱਚ ਮਸਤ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ, ਪਵਿੱਤਰ, ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਹਟਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਸਦੀਵੀ, ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਪਾਲਨ-ਸੰਹਾਰ ਦੇ ਕਾਰਣ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਵਿਣੂ ਨੂੰ ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਪ੍ਰਭੂ, ਸਰਵੋਚ ਆਤਮਾ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਾਂਤ, ਸਭ ਦਾ ਆਦਿ, ਚਹੁੰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਆਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ—ਹਰੀ। ਕੁਝ ਹੋਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕਾਰਣ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਚਾਰ ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ, ਨਾਭੀ ਦੇ ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ, ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ। "ਕੁਝ ਹੋਰ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਸਭ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ। ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਦਾ ਸਵੇਰੇ-ਸ਼ਾਮ ਸਤਕਾਰੀ ਤੇ ਸਤਕਾਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਾਸਵ—ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਇੰਦਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਸਭ ਦੇ ਮਾਲਕ—ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਸ਼ਚੀ ਦੇ ਪਤੀ, ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਭੋਗੀ, ਸੋਮਾ ਦੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ, ਸੋਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਹਨ। ਹੋਰ ਲੋਕ ਵਰੁਣ, ਸੋਮ, ਅਗਨਿ, ਵਾਇੁ, ਯਮ, ਧਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕੁਬੇਰ ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਦੀ ਵੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇਰੰਬ, ਹਾਥੀ-ਮੁਖ ਵਾਲਾ, ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਫਲਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਮਨਚਾਹੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਇਛਾ ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ। "ਕੁਝ ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਭਵਾਨੀ ਨੂੰ ਸਭ ਲਕ੍ਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਦਾਤਾ, ਆਦਿ ਮਾਇਆ, ਮਹਾ ਸ਼ਕਤੀ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਜੋ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਪਾਠੀ ਹੈ, ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਇਕਤ੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪਾਲਨ ਤੇ ਸੰਹਾਰ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਮਾਂ। ਉਹ ਆਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ, ਪੂਰਨ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਲਕ, ਨਿਰਗੁਣ, ਸਗੁਣ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ। ਵੈਸ਼ਨਵੀ, ਸ਼ਾਂਕਰੀ, ਬ੍ਰਾਹਮੀ, ਵਾਸਵੀ, ਵਾਰੁਣੀ, ਵਾਰਾਹੀ, ਨਰਸਿੰਹੀ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ—ਇਹ ਸਭ ਉਸੀ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਉਹ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਰੁੱਖ, ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਨਾਸਕ, ਯਾਦ ਕਰਨ ਤੇ ਮਨਚਾਹੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਜੋ ਫਲ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਜਿਸਦਾ ਰੂਪ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਪਰ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦਾ ਕਾਰਣ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਰਗੁਣ ਵੀ ਹੈ, ਸਗੁਣ ਵੀ—ਇਸ ਕਰਕੇ ਜੋ ਫਲ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਿਰਲੇਪ, ਨਿਰਾਕਾਰ, ਅਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ।