ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪਿਉਂ ਨੂੰ ਸੱਪਾਂ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਮੌਤ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਪਿਉਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਯਗ੍ਯ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਰਣੈ ਕੀਤਾ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਸੱਪ ਮਾਰੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਮੇਰੇ ਪਿਉਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗੀ। ਜਦੋਂ ਅੱਗ ਪ੍ਰਚੰਡ ਹੋ ਗਈ, ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਭ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, “ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਤਰੀ ਯਗ੍ਯ ਲਈ ਸਮੱਗਰੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨ। ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਜ਼ਮੀਨ ਚੁਣੀ ਜਾਵੇ ਤੇ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਚੌਕ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਇੱਕ ਸੋ ਸਤੰਭਾਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੰਡਪ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਅੱਜ ਹੀ ਯਗ੍ਯ ਦਾ ਚੌਕ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।” ਰਾਜੇ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਹ ਵੱਡਾ ਸੱਪ-ਯਗ੍ਯ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਕ੍ਸ਼ਕ ਯਗ੍ਯ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪਸ਼ੂ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਉੱਤੰਕ ਮੁੱਖ ਆਚਾਰਯ ਬਣੇਗਾ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਾਰੇ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੁਰੰਤ ਬੁਲਾਏ ਜਾਣ। ਫਿਰ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਲਈ, ਯਗ੍ਯ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਚੌਕ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਹਵਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸੱਪਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਕ੍ਸ਼ਕ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਉਹ ਇੰਦਰ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ, “ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਓ!” ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਤੇ ਆਸ਼ਵਾਸਨ ਦਿੱਤਾ, “ਨਿੜ਼ਭੈ ਹੋ ਜਾ, ਸੱਪ।” ਇੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਤਕ੍ਸ਼ਕ ਨਿੜ਼ਭੈ ਹੋ ਗਿਆ। ਉੱਤੰਕ, ਜੋ ਕਿ ਯਗ੍ਯ ਦੇ ਮੁੱਖ ਆਚਾਰਯ ਸੀ, ਉਹ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਕੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਸੱਦਣ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਤਕ੍ਸ਼ਕ ਨੇ ਯਾਯਾਵਰ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਇਕ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਸੀ ਆਸਤੀਕ, ਜੋ ਧਰਮਕ ਰੂਪ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਭਗਤ ਸੀ। ਆਸਤੀਕ, ਜੋ ਜਰਤਕਾਰੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਜਨਮੇਜਯ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਗਿਆਨਵਾਨ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਆਦਰ-ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਖਿਆ, “ਜੋ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਮੰਗ ਲੈ।” ਆਸਤੀਕ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, “ਇਹ ਮਹਾਨ ਯਗ੍ਯ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।” ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, ਪਰ ਆਸਤੀਕ ਨੇ ਫਿਰ ਵੀ ਯਗ੍ਯ ਰੋਕਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਆਖਿਰ ਰਾਜੇ ਨੇ ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਰੋਕ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਥਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਾਈ। ਪਰ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾ ਮਿਲੀ। ਉਸ ਨੇ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲੇ? ਮੇਰਾ ਮਨ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਪਿਉਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤਕ੍ਸ਼ਕ ਨੇ ਕਰਵਾਈ ਸੀ।” ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਲਈ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਰਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਪਿਉਂ ਦੀ ਮੌਤ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਉਹ ਬੇਬਸੀ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਹੇ ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਮੇਰੇ ਪਿਉਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਸਵਰਗ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ?” ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਸਭ ਦੀ ਹਾਜਰੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਰਾਜਨ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਪੁਰਾਣਾ ਭਾਗਵਤ ਸੁਣ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ, ਗੁਪਤ ਤੇ ਅਚੰਭਤਮ ਹੈ। ਇਹ ਕਥਾ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਰਵੋਤਮ ਰਾਜ਼ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਨਿੱਕਾਸ ਹੈ।” ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਆਸਤੀਕ ਕੌਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ? ਉਹ ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਤੇ ਯਗ੍ਯ ਰੋਕਣ ਕਿਉਂ ਆਇਆ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕਥਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।” ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜਰਤਕਾਰੂ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ ਸੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸ਼ਾਂਤ-ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਸੀ ਤੇ ਘਰ-ਗ੍ਰਹਸਥੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖੱਡ ਵਿਚ ਉਲਟੇ ਲਟਕਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾਵਾਂਗੇ। ਜੇਕਰ ਤੇਰਾ ਕੋਈ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਅਸੀਂ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵਾਂਗੇ।’” ਜਰਤਕਾਰੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਜਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਜੋੜ ਦੀ, ਮੇਰੀ ਭਾਵਨਾ ਵਾਲੀ ਪਤਨੀ ਮਿਲੇਗੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲੈਵਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਸੱਚ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਪੂਰਵਜੋ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਜਰਤਕਾਰੂ ਤੀਰਥਾਂ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਵਲੋਂ ਸ਼ਾਪ ਮਿਲਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਜਨਮੇਜਯ ਦੇ ਯਗ੍ਯ ਵਿਚ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੁੱਟੇ ਜਾਵੋਗੇ।” ਕਸ਼੍ਯਪ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਤਨੀਆਂ, ਕਦਰੂ ਤੇ ਵਿਨਤਾ, ਇਕ ਦਿਨ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਘੋੜਾ ਵੇਖ ਕੇ ਬਹਿਸ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਕਦਰੂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਇਹ ਘੋੜਾ ਕਿਹੜਾ ਰੰਗ ਦਾ ਹੈ?” ਵਿਨਤਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਰਾਜਾ ਘੋੜਾ ਚਿੱਟਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਦੱਸ, ਤੇ ਚਲੋ, ਦੋਵੇਂ ਵਿਚ ਸ਼ਰਤ ਲਾਈਏ।” ਕਦਰੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਘੋੜਾ ਕਾਲਾ ਹੈ। ਆ, ਅਸੀਂ ਸ਼ਰਤ ਲਾਈਏ, ਜੋ ਹਾਰੇਗੀ, ਉਹ ਦੂਜੀ ਦੀ ਦਾਸੀ ਬਣ ਜਾਵੇ।” ਫਿਰ ਕਦਰੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੱਪ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਜਿੰਨਾ ਹੋ ਸਕੇ, ਕਾਲਾ ਕਰ ਦਿਓ।” ਕੁਝ ਸੱਪਾਂ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਕਦਰੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ, “ਤੁਸੀਂ ਜਨਮੇਜਯ ਦੇ ਯਗ੍ਯ ਵਿਚ ਅੱਗ ਵਿਚ ਜਾਵੋਗੇ।” ਹੋਰ ਸੱਪਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਘੋੜੇ ਦੀ ਪੁੱਛ ਉੱਤੇ ਲਪੇਟ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਘੋੜਾ ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਕਾਲਾ ਦਿਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਦੋਵਾਂ ਭੈਣਾਂ ਨੇ ਜਾ ਕੇ ਘੋੜਾ ਵੇਖਿਆ। ਵਿਨਤਾ ਨੇ ਜਦੋਂ ਘੋੜਾ ਚਿੱਟਾ-ਕਾਲਾ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਗਰੁੜ ਆ ਗਿਆ। ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਸੱਪਾਂ ਦਾ ਵੈਰੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮਾਂ, ਤੂੰ ਇੰਨੀ ਉਦਾਸ ਕਿਉਂ ਹੈਂ? ਜਦ ਮੈ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਰਥੀ ਦੋਵੇਂ ਜੀਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਤੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਦੁਖ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਜੇ ਮਾਂ ਹੀ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ?