ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਰਵਾਇਤੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਵਾਏ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਤਿਮ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਗਾਂਧਾਰੀ, ਕੁੰਤੀ ਅਤੇ ਵਿਦੁਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਹੀ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਸੰਜਯਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਰਸੇਨਾ ਦੀ ਧੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰੋਕੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਈ। ਭੀਮਸੇਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੌਰਵ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਕੇ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਆ ਗਏ। ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਆਦਿ ਜਹਨਵੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਸ਼ਤਯੂਪਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸ਼ਰਮ 'ਚ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਥੇ ਘਾਸ ਦੀ ਕੁਟੀਆ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਤਪ ਕਰਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਛੇ ਸਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਥੇ ਬੀਤ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਤਪਸਵੀ ਵਿਦੁਰਾ ਵਿਦਾ ਹੋਏ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, "ਸਪਨੇ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕੁੰਤੀ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਵੇਖਿਆ; ਮੇਰਾ ਮਨ ਮਾਂ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਤਰਸਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ, ਆਓ ਵਿਦੁਰਾ ਅਤੇ ਸੰਜਯਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਚਲਦੇ ਹਾਂ।" ਇਸ ਉਪਰੰਤ, ਸਾਰੇ ਭਰਾ, ਸੁਭਦਰਾ, ਦ੍ਰੌਪਦੀ, ਵਿਰਾਟ ਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ਨਗਰ ਵਾਸੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਪਾਂਡਵ, ਮਿਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਤਯੂਪਾ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸਭ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਵਿਦੁਰਾ ਨਾ ਵੇਖਣ 'ਤੇ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਵਿਦੁਰਾ ਕਿੱਥੇ ਹਨ?" ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, "ਉਹ ਸਵੈ-ਤਿਆਗੀ, ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ, ਇਕੱਲੇ ਰਹਿ ਕੇ ਆਤਮ-ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।" ਦੂਜੇ ਦਿਨ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਗੰਗਾ ਵੱਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵਿਦੁਰਾ ਨੂੰ ਤਪ-ਕ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਵੇਖਿਆ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਵਿਦੁਰਾ ਮੂਰਤ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਖੜੇ ਰਹੇ। ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਵਿਦੁਰਾ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ ਚਮਕ ਨਿਕਲ ਕੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵਿਚ ਮਿਲ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਧਰਮ-ਸਰੂਪਤਾ ਇੱਕ ਸੀ। ਵਿਦੁਰਾ ਨੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਅਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਆਈ, "ਉਹ ਤਿਆਗੀ ਹਨ, ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੋ, ਜਾਓ।" ਇਸ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਭਰਾ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਣ ਗਏ। ਪਾਂਡਵ ਅਤੇ ਨਗਰ-ਵਾਸੀ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹੇ; ਉੱਥੇ ਸਤਯਵਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਵੀ ਆਏ। ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੀ ਧਰਮ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਆਏ। ਕੁੰਤੀ ਨੇ ਉੱਥੇ ਆਏ ਵਿਅਾਸਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਕਰਨਾ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਵੇਖਿਆ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੈ; ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਵਿਖਾ।" ਗਾਂਧਾਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਦੁਰਯੋਧਨ ਯੁੱਧ ਲਈ ਗਿਆ; ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਸਗੇ ਭਰਾ ਵੀ ਵਿਖਾ।" ਸੁਭਦਰਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਅਭਿਮਨ्यु ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਿਆਰਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ।" ਵਿਅਾਸਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ, ਸਾਂਝੀ ਧਿਆਨ-ਕ੍ਰਿਆ ਕੀਤੀ। ਸਵੇਰ-ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਵਿਅਾਸਾ ਗੰਗਾ ਤੇ ਆਏ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਆਦਿ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸਤਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ। ਵਿਅਾਸਾ ਨੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਆਨੰਦ, ਗੁਣ-ਅਤੀਤ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਦੇਵੀ, ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ, ਅਤੇ ਜਵੇਲ-ਦ্বੀਪ ਵਿੱਚ ਵਸਦੀ ਹੋਈ ਵਜੋਂ ਸਤਕਾਰਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਨਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਨਾਂ ਵਿਸ਼ਨੁ, ਨਾਂ ਸ਼ਿਵ, ਨਾਂ ਇੰਦਰ, ਨਾਂ ਜਲ-ਦੇਵਤਾ, ਨਾਂ ਕੁਬੇਰ, ਨਾਂ ਯਮ, ਨਾਂ ਅੱਗ ਸੀ—ਮਾਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸੀ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਵੰਦਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਨਾਂ ਪਾਣੀ, ਨਾਂ ਹਵਾ, ਨਾਂ ਧਰਤੀ, ਨਾਂ ਆਕਾਸ਼, ਨਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਨਾਂ ਮਨ, ਨਾਂ ਬੁੱਧੀ, ਨਾਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਸੀ—ਮਾਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸੀ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਵੰਦਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਸੁਖਮ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਲੀਨ ਕਰ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਰਹੀ; ਕੋਈ ਵੀ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਵਿਅਾਸਾ ਨੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਝਲਕ ਮੰਗਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਮੈਂ ਸਮਰਥ ਨਹੀਂ, ਮਾਤਾ—ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਖਾ।" ਸੁਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮਾਤਾ, ਸੰਸਾਰ-ਮੋਹਿਨੀ, ਮਹਾ-ਪ੍ਰਭਾ, ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਬੁਲਾ ਕੇ, ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਖਾ ਦਿੱਤਾ।" ਕੁੰਤੀ, ਗਾਂਧਾਰੀ, ਸੁਭਦਰਾ ਅਤੇ ਵਿਰਾਟ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਪਾਂਡਵ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ, ਆਪਣੇ ਸਗੇ-ਵਾਹਲੇ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮਿਲ ਕੇ। ਵਿਅਾਸਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਸਭ ਨੇ ਮਾਤਾ ਮਹਾ-ਮੋਹਿਨੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਅਚੰਭੀ ਮਾਇਆ ਉਪਜੀ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ, ਪਾਂਡਵ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵਿਅਾਸਾ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਦੇ ਹੋਏ, ਨਾਗਪੁਰ ਪਹੁੰਚੇ। ਤੀਜੇ ਦਿਨ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਕੁੰਤੀ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਗ ਨਾਲ ਸੜ ਗਏ। ਸੰਜਯਾ ਨੇ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ; ਨਾਰਦ ਤੋਂ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਛਤੀਸ ਸਾਲ ਕੌਰਵਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਯਾਦਵ ਪ੍ਰਭਾਸਾ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ, ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ। ਮਦਿਰਾ ਪੀ ਕੇ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ, ਖਤਮ ਹੋ ਗਏ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡਿਆ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ, ਸ਼ਾਪ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਵਿਧਾ ਹੋ ਕੇ, ਹਰੀ ਵਾਂਗ ਵਿਦਾ ਹੋ ਗਿਆ।