ਹੇ ਧੀਰਜਵਾਨ, ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਵਿਰਾਟ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਸਭ ਮਤਸਯ ਦੇ ਸੇਵਕ ਬਣ ਗਏ। ਜੇ ਤੂੰ ਰਾਣੀ ਨਾ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਨਾਸ ਕਿਵੇਂ ਟਲ ਸਕਦਾ ਸੀ? ਮੈਂ ਮਗਧ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਵਿਰਾਟ ਦਾ ਰਸੋਈਆ ਬਣਿਆ। ਜਿੱਤੂ ਬ੍ਰਿਹੰਨਲਾ, ਵਾਸਵ ਦੇ ਪੁੱਤ੍ਰ ਨੇ, ਜੋ ਬੜੀ ਭੁਜਾ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਇਕ ਬੱਚੇ ਲਈ ਨਚਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਔਰਤ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ। ਜਿਸ ਹਥ ਵਿਚ ਗਾਂਡੀਵ ਸੀ, ਉਹ ਹਥ ਚੂੜੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ; ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜੁੜੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਤੇ ਅੱਖਾਂ 'ਚ ਸੁਰਮਾ ਲਾਇਆ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤਲਵਾਰ ਫੜ ਕੇ ਕੱਟਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕੋਈ ਸੁਖ ਨਹੀਂ। ਰਾਜੇ ਦੀ ਆਗਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਲਾਈ; ਪੁਰੋਚਨ ਦੀ ਮੰਦੀ ਮੰਨਸਾ ਸੀ, ਉਹ ਸੜ ਗਿਆ। ਕਿਚਕਾ ਸਾਰੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਪਰ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤ੍ਰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਇੰਝ ਨਹੀਂ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੇਰੀ ਮੂਰਖਤਾ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਗੰਧਰਵਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਇਆ; ਦੁਰਯੋਧਨ ਆਦਿਕ ਵੈਰੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਬੰਨ੍ਹੇ ਗਏ। ਅੱਜ ਤੂੰ ਦੁਰਯੋਧਨ ਲਈ ਧਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਪਰ ਮੈਂ, ਭਾਵੇਂ ਤੂੰ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਆਗਿਆ ਦੇਵੇਂ, ਨਹੀਂ ਦਿਆਂਗਾ। ਭੀਮ ਇੰਝ ਕਹਿ ਕੇ ਤਿੰਨ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਚਲਿਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਧਨ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤੇ, ਤੇ ਅੰਬਿਕਾ ਪੁੱਤ੍ਰ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਸੰਸਕਾਰ ਮੁੱਕ ਗਏ, ਰਾਜਾ ਗਾਂਧਾਰੀ, ਕੁੰਤੀ ਤੇ ਵਿਦੁਰ ਸਮੇਤ ਜਲਦੀ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਜਯ ਨੇ ਪਛਾਣ ਲਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਗਿਆਨਵਾਨ ਵੀ ਚਲੇ ਗਏ; ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਰੋਕਣ ਤੇ ਵੀ ਸ਼ੂਰਸੈਨਾ ਦੀ ਧੀ (ਕੁੰਤੀ) ਚਲੀ ਗਈ। ਭੀਮ ਤੇ ਹੋਰ ਕੌਰਵ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ; ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਆ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਦੇ ਕੰਢੇ, ਸ਼ਤਯੂਪ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਘਾਸ ਦੀ ਝੋਂਪੜੀ ਬਣਾਈ ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਤਪ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਛੇ ਸਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਥੇ ਬੀਤਾਏ; ਜਦੋਂ ਤਪੀ ਹੋਰ ਅਗਲੇ ਜਗ੍ਹਾ ਚਲੇ ਗਏ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ 'ਚ ਕਿਹਾ—"ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕੁੰਤੀ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਦੇਖਿਆ; ਮੇਰਾ ਮਨ ਮਾਂ ਤੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਤਰਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਚਾਹੋ, ਤਾਂ ਆਓ ਵਿਦੁਰ ਤੇ ਸੰਜਯ ਨੂੰ ਮਿਲੀਏ; ਇਹੀ ਮੇਰੀ ਇਛਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਭਰਾ, ਸੁਭਦਰਾ, ਦ੍ਰੌਪਦੀ, ਵਿਰਾਟ ਦੀ ਧੀ ਤੇ ਨਗਰ ਦੇ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਪਾਂਡਵ, ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਇਛਾ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ਤਯੂਪ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਪਹੁੰਚੇ ਤੇ ਉਥੇ ਸਭ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਜਦ ਵਿਦੁਰ ਨਾ ਦਿੱਸਿਆ, ਧਰਮ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਵਿਦੁਰ, ਉਹ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਕਿੱਥੇ ਹਨ?" ਅੰਬਿਕਾ ਪੁੱਤ੍ਰ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ—"ਰਥੀ ਵਿਦੁਰ ਵਿਰਕਤ, ਨਿਰਲੇਪ ਤੇ ਨਿਰਮੋਹ ਹੋ ਕੇ ਇਕੱਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਸਦਾ ਦੀ ਯਾਦ 'ਚ ਲੀਨ ਹਨ।" ਦੂਜੇ ਦਿਨ, ਜਦ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਵਿਦੁਰ ਨੂੰ ਤਪ ਕਰਦਿਆਂ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਦੇਖਿਆ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਵੇਖ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਦੁਰ ਹਿਲੇ ਨਹੀਂ, ਮੂਰਤ ਵਾਂਗ ਖੜੇ ਰਹੇ। ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਵਿਦੁਰ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ ਅਜੀਬ ਚਮਕ ਨਿਕਲੀ ਤੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਇੱਕੋ ਸੀ। ਫਿਰ ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ; ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ। ਜਦ ਰਾਜਾ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇਕ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਹੋਈ, "ਉਹ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਸੰਸਕਾਰ ਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੋ, ਵਾਪਸ ਜਾਓ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਰੇ ਭਰਾ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਵਿਤ੍ਰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਵਿਹੜੇ, ਫਿਰ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ। ਸਾਰੇ ਪਾਂਡਵ ਨਗਰ ਵਾਸੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉਥੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹੇ; ਉਥੇ ਸਤਯਵਤੀ ਪੁੱਤ੍ਰ (ਵਿਆਸ) ਤੇ ਨਾਰਦ ਵੀ ਆਏ। ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਉਥੇ ਧਰਮ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਆਏ। ਫਿਰ ਕੁੰਤੀ ਨੇ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ, ਸ਼ੁਭ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ, ਕਰਣ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ੍ਰ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਜਨਮ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਵੇਖਿਆ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੈ; ਮੈਨੂੰ ਉਹਨੂੰ ਵਿਖਾ, ਹੇ ਤਪਸਵੀ।" "ਤੂੰ ਸਮਰੱਥ ਹੈਂ, ਹੇ ਭਾਗਵਾਨ, ਮੇਰੀ ਇਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ।" ਗਾਂਧਾਰੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਦੁਰਯੋਧਨ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ; ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤ੍ਰ ਨੂੰ, ਉਸਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਵਿਖਾ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ।" ਸੁਭਦਰਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਅਭਿਮਨ्यु, ਮਹਾਨ ਵੀਰ, ਮੈਨੂੰ ਜਾਨ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ, ਹੇ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ, ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਵਿਖਾ, ਹੇ ਤਪਸਵੀ।" ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਤਯਵਤੀ ਪੁੱਤ੍ਰ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰਕੇ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਮਾਤਾ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਲਾਇਆ; ਤੇ ਜਦ ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਇਆ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਗੰਗਾ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਆਦਿਕ ਨੂੰ, ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਪਵਿਤ੍ਰ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਜਗਤ-ਜਨਨੀ ਦੀ ਸਤਕਾਰ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਆਨੰਦਤਾ, ਗੁਣਾਤੀਤ ਤੇ ਸਗੁਣ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਦੇਵੀ, ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਤੇ ਮਣੀਦਵੀਪ ਵਾਸਿਨੀ ਵਜੋਂ ਵੰਡਿਆ। ਜਦ ਨਾ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਨਾ ਵਿਸ਼ਨੁ, ਨਾ ਮਹਾਦੇਵ, ਨਾ ਇੰਦ੍ਰ, ਨਾ ਜਲਪਤੀ, ਨਾ ਕੁਬੇਰ, ਨਾ ਯਮ, ਨਾ ਅੱਗ ਸੀ—ਉਦੋਂ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਕੇਵਲ ਤੂੰ ਸੀ; ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜਦ ਨਾ ਪਾਣੀ, ਨਾ ਵਾਯੂ, ਨਾ ਧਰਤੀ, ਨਾ ਆਕਾਸ਼, ਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ, ਨਾ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਨਾ ਮਨ, ਨਾ ਬੁੱਧੀ, ਨਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਸੀ—ਉਦੋਂ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਕੇਵਲ ਤੂੰ ਸੀ; ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਤੂੰ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਸੁਕਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ, ਸੰਕਲਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈਂ, ਤੇ ਜਦ ਤੱਕ ਕਾਲਚਕ੍ਰ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਇਛਾ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈਂ; ਤੈਨੂੰ ਤੱਤ-ਗਿਆਨੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ।