ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ: ਹਰ ਰੋਜ਼, ਉਸ ਨੂੰ ਕਠੋਰ ਤੇ ਤਿੱਖੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਣੇ ਪਏ, ਪਰ ਧਰਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦੇ, ਕਹਿੰਦੇ, “ਇਹ ਤਾ ਮੂਰਖ ਹੈ।” ਇਸ ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਅਠਾਰਾਂ ਸਾਲ ਰਹੇ। ਇੱਕ ਦਿਨ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਤੋਂ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮੰਗੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ, “ਅੱਜ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਨਿਯਮਤ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਭੀਮ ਨੇ ਇੱਥੇ ਸਭ ਲਈ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਪੁਰਾਣੀ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ।” ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, “ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਧਨ ਦਿੰਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਤਪ ਕਰਾਂਗਾ ਜੋ ਸੁਗਮ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।” ਵਿਦੁਰ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਤੇ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਧਨ ਦੇਣ ਦਾ ਨਿਰਣੈ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਭਾਗਸ਼ਾਲੀ ਹੋ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਧਨ ਦੇਵਾਂਗਾ।” ਇਸ ਵੇਲੇ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਭੀਮ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬੋਲੇ, “ਧਨ ਤਾਂ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ—ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਮੂਰਖਤਾ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਅੰਨ੍ਹਾ ਵੀ ਸੁਖ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮੂਰਖਤਾ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦੀ?” ਭੀਮ ਨੇ ਯਾਦ ਕਰਵਾਇਆ ਕਿ, “ਤੁਹਾਡੇ ਮਾੜੇ ਸਲਾਹਾਂ ਕਰਕੇ, ਅਸੀਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਲੇਸ਼ ਸਹਿ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਟ ਨੇ ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਅਸੀਂ ਵਿਰਾਟਾ ਦੇ ਘਰ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਮਤਸਿਆ ਦੇ ਨੌਕਰ ਬਣੇ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਰਾਣੀ ਨਾ ਹੁੰਦੇ, ਤਬਾਹੀ ਕਿਵੇਂ ਰੁਕ ਸਕਦੀ? ਮੈਂ ਮਗਧਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਵਿਰਾਟਾ ਦਾ ਰਸੋਈਆ ਬਣਿਆ। ਬ੍ਰਿਹਨ੍ਨਲਾ, ਜੋ ਜੰਗਾਂ ਵਿਚ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਲਈ ਨਾਚਣ ਵਾਲਾ ਬਣਿਆ—ਇਹ ਵਾਜਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਔਰਤ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਗਾਂਡੀਵ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹਥਾਂ ਨੂੰ ਚੂੜੀਆਂ ਨਾਲ ਚਮਕਾਇਆ ਗਿਆ; ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?” ਭੀਮ ਨੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਿਹਾ, “ਸਿਰ ਤੇ ਚੋਟੀ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਜਲ ਦੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਤਲਵਾਰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਪੁੱਛੇ ਬਿਨਾ, ਮੈਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਲਾਈ; ਜਲਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਮਾੜੀ ਬੁੱਧੀ ਪੁਰੋਚਨ ਸੜ ਗਿਆ। ਸਾਰੇ ਕਿਚਕਾ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਪਰ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨਹੀਂ। ਤੁਹਾਡੀ ਮੂਰਖਤਾ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਸਾਨੂੰ ਗੰਧਰਵਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦਿੱਤਾ; ਦੁਰਯੋਧਨ ਆਦਿ ਵੈਰੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਬੰਨ੍ਹੇ ਗਏ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਧਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ; ਹੇ ਰਾਜਾ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਭਾਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਮਨਾ ਲਵੋ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਭੀਮ ਤਿੰਨ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਚਲ ਪਏ। ਪਰ ਧਰਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਧਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਵਾਏ, ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਰੇ ਸੰਸਕਾਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਗਾਂਧਾਰੀ, ਕੁੰਤੀ ਅਤੇ ਵਿਦੁਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲ ਪਏ। ਸੰਜਯ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਰਸੇਨਾ ਦੀ ਧੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰੋਕਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਚਲ ਪਈ। ਭੀਮਸੇਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੌਰਵਾਂ ਨੇ ਵਿਛੋੜਾ ਮਨਾਇਆ; ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਕੇ, ਉਹ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਆ ਗਏ। ਜਹਨਵੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਸ਼ਤਯੂਪਾ ਦੇ ਮੰਗਲਮਈ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘਾਸ ਨਾਲ ਝੋਪੜੀ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਤਪ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਛੇ ਸਾਲ ਇੱਥੇ ਕਟ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਸਾਧੂ ਆਸ਼ਰਮ ਛੱਡ ਗਏ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਵਿਛੋੜੇ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ, “ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕੁੰਤੀ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਦੇਖਿਆ; ਮੇਰਾ ਮਨ ਮਾਂ ਤੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਤਰਸਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ, ਆਓ ਵਿਦੁਰ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਅਤੇ ਸੰਜਯ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਚੱਲੀਏ; ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ।” ਇਸ ਉੱਤੇ, ਸਾਰੇ ਭਰਾ, ਸੁਭਦਰਾ, ਦ੍ਰੌਪਦੀ, ਵਿਰਾਟਾ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਪਾਂਡਵ, ਮਿਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ, ਸ਼ਤਯੂਪਾ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਉਥੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ। ਪਰ ਵਿਦੁਰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸੇ, ਤਾਂ ਧਰਮ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਵਿਦੁਰ, ਉਹ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਕਿੱਥੇ ਹੈ?” ਅੰਬਿਕਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਰਥੀ ਵਿਦੁਰ ਨਿਰਲੇਪ, ਵੈਰਾਗੀ, ਤੇ ਬਿਨਾ ਸੰਪਤੀ ਦੇ, ਇਕੱਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਆਤਮ-ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ।” ਦੂਜੇ ਦਿਨ, ਜਦੋਂ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਵੱਲ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਦੁਰ ਨੂੰ ਤਪ ਕਰਦੇ, ਕਮਜ਼ੋਰ, ਪਰ ਡਟੇ ਹੋਏ ਦੇਖਿਆ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਕੀਤਾ; ਵਿਦੁਰ, ਪਤਥਰ ਵਾਂਗ, ਅਡੋਲ ਖੜੇ ਰਹੇ। ਤੁਰੰਤ, ਵਿਦੁਰ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਤੇਜ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵੇਂ ਧਰਮ ਦੇ ਸਰੂਪ ਹਨ। ਫਿਰ, ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ; ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਕ੍ਰਿਆ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਇੱਕ ਅਸਰੀਰੀ ਵਾਣੀ ਆਈ: “ਉਹ ਵੈਰਾਗੀ ਹੈ, ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਲਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੋ, ਚਲੇ ਜਾਓ, ਹੇ ਰਾਜਾ।” ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਸਾਰੇ ਭਰਾ ਨੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਹਾਲ ਦੱਸਿਆ। ਪਾਂਡਵ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹੇ; ਉਥੇ ਸਤਯਵਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਵੀ ਆਏ। ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੀ ਧਰਮ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਏ; ਤਦ ਕੁੰਤੀ ਨੇ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ, ਸ਼ੁਭ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਆਖਰੀ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਇਹ ਕਹਾਣੀ, ਸੰਤੋਖ ਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ, ਪੂਰੀ ਹੋਈ।