ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਪਾਪੀ ਅਤੇ ਕੁਕਰਮੀ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਜਨਮ ਨਾਲ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਨਾ ਉਹ ਮਿੱਤਰਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਭਲਾ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ। ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ ਕਿੰਨਾ ਧੰਨ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਘਰ ਚੰਗਾ ਪੁੱਤਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੇਵਾ-ਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਵੇ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰੇ। ਜੇ ਪੁੱਤਰ ਕੁਕਰਮੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਨਾਸ਼, ਨਾਮ ਦੀ ਬਦਨਾਮੀ ਤੇ ਦੁਨੀਆਂ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੋਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਨਰਕ ਦੇ ਕਲੇਸ਼ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਐਸੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਵੰਸ਼ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਾੜੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਾੜੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਦਿਨ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਝੂਠੇ ਮਿੱਤਰ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮਾੜੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਕਰਕੇ, ਰਾਤ-ਦਿਨ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਗਰਗ ਜੀ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮਹਾਰਾਜ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮਾੜੀ ਸੁਭਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ, ਜੋਤਿਸ਼ ਵਿਦਿਆ ਅਨੁਸਾਰ?" ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰੁ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ, ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਵਿਆਹ ਵੀ ਸਾਰੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ। ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ ਨਿਭਾਇਆ, ਪੰਜ ਮਹਾਂਯਜ੍ਯ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਨਰਕ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ, ਸੁਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਗਰਭਾਧਾਨ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਵੀ, ਨਾ ਜਾਣ ਮੇਰੀ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਜਾਂ ਇਸ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀ, ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਦੁਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਗਿਆ, ਮਾੜਾ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਤੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਲਈ ਦੁਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਗਰਗ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਜੋਤਿਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ, "ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਨਾ ਤੇਰੀ, ਨਾ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਜਾਂ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮਾੜੀ ਸੁਭਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਰੇਵਤੀ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੀ ਅਸ਼ੁਭ ਘੜੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ੁਭ ਸਮੇਂ ਜਨਮਿਆ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਦੁੱਖ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ।" "ਹੁਣ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ, ਤੂੰ ਦਿਲੋ-ਜਾਨ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਂ, ਦੁਖ-ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਾਂ ਦੁਰਗਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ।" ਗਰਗ ਜੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਰੋਸ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਤੇ ਰੇਵਤੀ ਨਕਸ਼ਤਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ: "ਰੇਵਤੀ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਜਾਵੇ!" ਜਦ ਇਹ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਤਦ ਪੂਸ਼ਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵੀ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗਿਆ ਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੁਮੁਦ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਆ ਪਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰੈਵਤਕ ਨਾਮਕ ਨਕਸ਼ਤਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸਦੇ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਕੁਮੁਦ ਪਹਾੜ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਗਰਗ ਜੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ, ਰੇਵਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਾਂ ਅੰਬਿਕਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸਕੰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਰੇਵਤ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੀ ਚਮਕ ਤੋਂ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਸੁੰਦਰ ਕੁੜੀ ਜਨਮੀ, ਜੋ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੋਵੇ।" ਉਸ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਰੇਵਤੀ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਮੁਚਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਧੀ ਵਾਂਗ, ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੁਮੁਦ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਾਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਰੇਵਤੀ ਵੱਡੀ ਹੋਈ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਕੌਣ ਇਸ ਲਈ ਉਚਿਤ ਵਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਯਤਨ ਕੀਤੇ, ਪਰ ਕੋਈ ਯੋਗ ਵਰ ਨਾ ਮਿਲਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਅੱਗ-ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਤੇ ਅਗਨਿ ਦੇਵ ਦੀ ਸਤਕਾਰ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ। ਅਗਨਿ ਦੇਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ ਕਿ, "ਇਸ ਕੁੜੀ ਦਾ ਪਤੀ ਧਰਮੀ, ਬਲਵਾਨ, ਵੀਰ, ਵਾਕਪਟੂ ਤੇ ਅਜੈ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹ ਦੁਰਦਮ ਨਾਮਕ ਰਾਜਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਹਰਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੋਵੇਗਾ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ। ਇਸੇ ਵੇਲੇ, ਦਿਵ੍ਯ ਇਛਾ ਨਾਲ, ਦੁਰਦਮ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨੀ, ਸਮਝਦਾਰ, ਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਆਸ਼ਰਮ ਕੋਲ ਆਇਆ। ਉਹ ਵਿਕ੍ਰਮਸ਼ੀਲ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਕਾਲਿੰਦੀ ਦੀ ਕੋਖ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਤੇ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵੰਸ਼ਜ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਰੇਵਤੀ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, "ਪਿਆਰੀਏ, ਰਿਸ਼ੀ ਕਿੱਥੇ ਗਏ ਹਨ? ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਸੱਚ ਦੱਸੋ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹਨ?" ਰੇਵਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਰਿਸ਼ੀ ਅੱਗ-ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਗਏ ਹਨ।" ਇਹ ਸੁਣਕੇ ਰਾਜਾ ਤੁਰੰਤ ਉਥੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਅੱਗ-ਕੁੰਡ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ, ਤਦ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲਾਏ ਹੋਏ ਸੀ ਤੇ ਨਿਵੀਂ ਹੋ ਕੇ ਖੜਾ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਗੌਤਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਗੌਤਮ, ਅਰਘ ਲਿਆ, ਇਹ ਰਾਜਾ ਅਰਘ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ।" ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਰਾਜਾ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਵਾਈ ਵਜੋਂ ਆਇਆ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਰਘ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਬੈਠਾ ਕੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੇਰੀ ਫੌਜ, ਖਜ਼ਾਨਾ, ਮਿੱਤਰ, ਨੌਕਰ, ਮੰਤਰੀ, ਸ਼ਹਿਰ, ਦੇਸ਼ ਤੇ ਆਪ ਸਭ ਚੰਗੇ ਹਨ?" ਫਿਰ ਆਖਿਆ, "ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦਾ। ਹੋਰ ਪਤਨੀਆਂ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਦੱਸ।" ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮਹਾਰਾਜ, ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹਰ ਥਾਂ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਦੱਸੋ, ਮੇਰੀ ਕਿਹੜੀ ਪਤਨੀ ਇੱਥੇ ਹੈ?" ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਰੇਵਤੀ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਤੁੱਲ ਸੁੰਦਰ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਹੈ। ਰਾਜਨ, ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪਤਨੀ ਨਹੀਂ ਪਤਾ?" ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮਹਾਰਾਜ, ਮੈਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸਭ ਪਤਨੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਭਦ੍ਰਾ ਆਦਿਕ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਘਰ ਹਨ, ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਰੇਵਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।" ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਗਿਆਨੀ ਰਾਜਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਤੂੰ ਹੁਣੇ 'ਪਿਆਰੀ' ਆਖਿਆ, ਉਹ ਤੂੰ ਪਲ ਵਿੱਚ ਭੁੱਲ ਗਿਆ, ਜਦ ਕਿ ਉਹ ਤੇਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਚਾਹਤੀ ਸੀ।" ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਆਖਿਆ, ਠੀਕ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗਾ ਹੀ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਮਾੜਾ ਨਹੀਂ, ਮੈਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਕਰੋ।" ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਰਾਜਨ, ਤੇਰੀ ਗੱਲ ਸੱਚ ਹੈ; ਤੇਰਾ ਮਨ ਵਿਗੜਿਆ ਨਹੀਂ। ਅਗਨਿ ਦੇਵ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ, ਇਹ ਅਣਕਹੀ ਗੱਲ ਤੇਰੇ ਮੂੰਹੋਂ ਨਿਕਲੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਵਿਰਲੇ ਸੰਸਕਾਰ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਕਥਾ ਤੇ ਰੇਵਤੀ-ਦੁਰਦਮ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਲੀਲਾ ਸੰਪੰਨ ਹੋਈ।