ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰਾਣੀ, ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਅਟੱਲ ਸੀ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਰਵਰਾਜਾ, ਅੰਗ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦਿਆਲੂ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਬੋਲੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਜੋ ਵੀ ਉੱਚਾ ਵਰਦਾਨ ਹੈ, ਬੇਝਿਝਕ ਦੱਸ; ਤੇਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਹ ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ।” ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੂ ਨੇ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਹੇ ਦੇਵੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰਾਣੀ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ ਹੋ—ਜੋ ਮਨ ਵਿਚ ਚਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਲੋੜੀਦਾ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੋ, ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਪਰ, ਮੇਰੇ ਸੁਭਾਗ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਾਤਾ, ਮੈਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਮਨਵੰਤਰਾ ਤੱਕ ਰਾਜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।” ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਸ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦਾ ਰਾਜ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੈ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੇ ਰਾਜਾ; ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋਣਗੇ ਤੇ ਉੱਚ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਣਗੇ। ਤੇਰਾ ਰਾਜ ਵਿੱਘਨ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇਗਾ, ਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਮੁਕਤੀ ਪੱਕੀ ਹੈ।” ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੇਵੀ ਨੇ ਮਨੂ ਨੂੰ ਇਹ ਉੱਚਾ ਵਰਦਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਈ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਹੋਈ। ਛੇਵਾਂ ਮਨੂ, ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੂ, ਜਿਸ ਨੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਤੇ ਆਸ਼੍ਰਯ ਲਿਆ, ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਾਜ-ਸੁਖਾਂ ਵਿਚ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਨੂ ਵਜੋਂ ਆਦਰਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਕਰਤਵ-ਯੋਗ ਤੇ ਭਾਰ ਉਠਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਉਹ ਮਾਤਾ ਦੇ ਭਗਤ, ਵੀਰ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਵੱਡੇ ਰਾਜ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੂ ਨੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਉਚਿਤ ਮਨੂ ਬਣ ਕੇ, ਅੰਤ ਵਿਚ ਸ਼ੁਭ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਨਾਰਾਇਣ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਸੱਤਵਾਂ ਮਨੂ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੂ ਹੈ—ਸ਼੍ਰਾਦਧਦੇਵ, ਜੋ ਸਭ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚ ਆਦਰਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸੁਖ ਦਾ ਭੋਗੀ। ਇਹ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੂ, ਮਾਤਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਤੇ ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ, ਮਨਵੰਤਰਾ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ। ਅੱਠਵਾਂ ਮਨੂ ਸਾਵਰਨਿ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਵਰਦਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦਾ ਰਾਜਾ ਜਨਮਿਆ, ਸਭ ਰਾਜਿਆਂ ਵਲੋਂ ਆਦਰਿਆ, ਬਹੁਤ ਬਹਾਦਰ ਤੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿਚ ਨਿਰਤ।” ਨਾਰਦ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਉਹ ਕਿਵੇਂ, ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿਚ, ਮਨੂ ਬਣਨ ਲਈ ਮਾਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ? ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸੋ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਯੋਗ ਹੋ।” ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿਚ, ਚੈਤਰ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਇਕ ਰਾਜਾ ਸੀ—ਸੁਰਥ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਤੀਰੰਦਾਜ, ਕਵੀ, ਦਾਨੀ, ਤੇ ਸਭ ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ। ਪਰ, ਇੱਕ ਵਾਰ, ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਕੁਲ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ।” ਸੁਰਥ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨਾਲ, ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਤੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਰੱਖਿਆ। ਪਰ, ਯੁੱਧ ਵਿਚ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਹਾਰ ਗਿਆ; ਉਸ ਦੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਲੈ ਲਈ। ਸਾਰੀ ਦੌਲਤ ਖੋਹ ਲਈ ਗਈ, ਤੇ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ ਸੀ, ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਘੋੜੇ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਗਿਆ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ, ਇਕੱਲਾ, ਮਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਉਲਝਣ ਨਾਲ। ਉਹ ਇੱਕ ਸੰਤ ਦੇ ਅਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਆਇਆ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਜੀਵਾਂ, ਤੇ ਸੰਤ ਦੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਸੀ। ਉੱਚ ਸੰਤ ਸੁਮੇਧਸ ਦੇ ਅਸ਼ਰਮ ਵਿਚ, ਰਾਜਾ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਰਿਹਾ। ਇਕ ਦਿਨ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਸੰਤ ਦੇ ਪੂਜਾ ਸਮਾਪਤੀ ਤੇ, ਨਮਨ ਕਰਕੇ, ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਸੰਤ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਜੋ ਦੁਖ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਹਰ ਵੇਲੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਸੱਚ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਮੇਰੇ ਵਾਰਸ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਵਲੋਂ ਜਿੱਤਿਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਮੇਰਾ ਰਾਜ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਵੀ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਮੋਹ ਮਨ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ? ਕਿਵੇਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਭਾਂ? ਹੇ ਸੰਤ, ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋ।” ਸੰਤ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਰਾਜਾ, ਸੁਣੋ—ਮਾਤਾ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਉੱਚੀ ਮਹਿਮਾ, ਜੋ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵੱਡੀ ਮਾਤਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲਈ ਰੋਕਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਪੂਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਬਣਾਉਂਦੀ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਨੂੰ ਟਿਕਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਲੈ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਿਵ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਵੱਡੀ ਮਾਤਾ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਕਾਲ ਰਾਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਾਲੀ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ; ਕਮਲਾ ਹੈ, ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਵਸਤੀ; ਉਸ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਹੀ ਟਿਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿਚ ਸਭ ਕੁਝ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਉੱਚ ਤੋਂ ਉੱਚ ਪਰਮ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਮੋਹ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਹੀਂ।” ਫਿਰ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਉਹ ਮਾਤਾ ਕੌਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਤੁਸੀਂ ਗੱਲ ਕੀਤੀ? ਦੱਸੋ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋ। ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਪਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਕੀ ਹੈ?” “ਮਾਤਾ ਕਿੱਥੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ? ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਤੇ ਸੁਭਾਵ ਕੀ ਹੈ? ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ।” ਸੰਤ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਰਾਜਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮਾਤਾ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸੁਭਾਵ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਮਾਤਾ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਜਦੋਂ ਨਾਰਾਇਣ, ਜੋ ਯੋਗ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਲਿਆ, ਉਹ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦੀ, ਸੇਸ਼ ਨਾਗ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਜਨਾਰਦਨ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਸੀ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਦੀ ਮੈਲ ਤੋਂ ਦੈਤ ਮਧੂ ਤੇ ਕੈਟਭ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਾਤਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਮਨੂਆਂ ਦੀ ਰਾਜ-ਕਿਰਪਾ, ਤੇ ਰਾਜਾ ਸੁਰਥ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਂਝੀ ਹੋਈ।