ਮਹਾਰਾਜ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਉਪਰੁੱਥ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਘਰ, ਧਨ ਜਾਂ ਸੁੰਦਰ ਪਤਨੀ ਦਾ ਕੀ ਕਰੇ? ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਪਰ, ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋ, ਅਨੇਕਾਂ ਮੋਹਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਦਿਖਾਵਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਮੰਨਦੇ ਹੋ। ਕਦੇ ਤੁਸੀਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਕਦੇ ਧਨ ਦੀ, ਕਦੇ ਫੌਜ ਦੀ। ਦੱਸੋ, ਤੁਸੀਂ ਕਦੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋਏ? ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਵੈਖਾਨਸ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ, ਜੋ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਹਨ, ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਅਸਲਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਰਾਜ, ਤੁਹਾਡੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ‘ਵਿਦੇਹ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਨਾਮ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਲਟਾ ਹੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਵੀ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਵਿਦਿਆਧਰ ਹੋ ਕੇ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਜਾਂ ਜਨਮਾਂਧ ਹੋ ਕੇ ਸੂਰਜ, ਜਾਂ ਅਮੀਰ ਹੋ ਕੇ ਗਰੀਬ—ਇਹਨਾਂ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ। ਤੁਹਾਡੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ‘ਵਿਦੇਹ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸੁਣਿਆ, ਪਰ ਕਰਤੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਿਮਿ ਨਾਮਕ ਰਾਜਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਯਗ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮੈਨੂੰ ਇੰਦਰ ਨੇ ਯਗ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਥੇ ਤੋਂ ਮੁੱਕ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਫਿਰ ਤੇਰਾ ਯਗ ਕਰਵਾਂਗਾ। ਤੂੰ ਤਦ ਤੱਕ ਤਿਆਰੀ ਕਰ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਇੰਦਰ ਦੇ ਯਗ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ। ਨਿਮਿ ਨੇ ਹੋਰ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਤੇ ਯਗ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਹੋਏ ਤੇ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, “ਤੂੰ ਅੱਜ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦੇਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਕੀਤੀ।” ਰਾਜਾ ਨਿਮਿ ਨੇ ਵੀ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ, “ਤੂੰ ਵੀ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡੇਂ।” ਇੰਝ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਗਏ। ਮਹਾਰਾਜ, ਇਹ ਵੀ ਅਚੰਭਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਦੇਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਿਗਿਆਸਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਜਨਕ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕਿਹਾ, ਸਹੀ ਹੈ। ਪਰ, ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਬੜੀ ਆਦਰ-ਸੱਤਕਾਰ ਕੀਤੀ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਿਓ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਜਿੱਥੇ ਤੁਹਾਡੀ ਸੰਗਤ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨਾਲ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਰ, ਮਹਾਂਭੂਤ ਤਾਂ ਹਰ ਥਾਂ ਹਨ। ਤੂੰ ਮੋਹ ਤੋਂ ਕਿੱਥੇ ਬਚ ਜਾਵੇਂਗਾ? ਉੱਥੇ ਵੀ ਭੋਜਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਰਹੇਗੀ, ਫਿਰ ਨਿਰਲੇਪਤਾ ਕਿਵੇਂ ਆਵੇਗੀ? ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਲਾਠੀ ਤੇ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਮੈਂ ਰਾਜ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਸੋਚਾਂ ਜਾਂ ਨਾ ਸੋਚਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਸੰਦੇਹ ਨਾਲ ਦੂਰੋਂ ਆਏ ਹੋ, ਪਰ ਮੈਂ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਡੋਲਦਾ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਖੀ ਨੀਂਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਸੁਖੀ ਖਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਕਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਨਹੀਂ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁਖੀ ਹੋ, ‘ਮੈਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹਾਂ’ ਇਹ ਸੋਚਕੇ। ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਛੱਡੋ ਤੇ ਸੁਖੀ ਰਹੋ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਹੀ ਬੰਨ੍ਹਣ ਹੈ, ਤੇ ‘ਇਹ ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ’—ਇਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਇੰਝ ਹੀ ਧਨ, ਘਰ, ਰਾਜ—ਇਹ ਮੇਰੇ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਾ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ।” ਸੂਤ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਕੇ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ। ਉਹ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ ਤੁਰੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਿਆਸ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਜਾ ਪੁੱਜੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ। ਉਹਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਸਿਰ ਚੁੰਮਿਆ ਤੇ ਹਾਲ-ਚਾਲ ਪੁੱਛਿਆ। ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਵੈਦਿਕ ਪਾਠ ਤੇ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਗਏ। ਜਨਕ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਹੋਏ ਪਰਮ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ। ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਸੁਭਾਗਾ ਕੁੜੀ ਪੀਵਰੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਸੀ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਬਣਾਇਆ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਯੋਗਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ: ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ, ਗੌਰਪ੍ਰਭ, ਭੂਰੀ ਅਤੇ ਦੇਵਸ਼੍ਰੁਤ। ਵਿਆਸ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਇੱਕ ਧੀ ਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਹਨੇ ਵਿਭਰਾਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਨੁਭਾਵ ਅਣੁਹਾ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਦਿੱਤਾ। ਅਣੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮਦੱਤ ਹੋਏ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਬ੍ਰਹਮਗਿਆਨੀ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਕ ਕੁਲ ਦੀ ਕੁੜੀ ਤੋਂ ਜੰਮੇ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਦੱਤ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਤੁੱਲ ਯੋਗਮਾਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ। ਉਹਨੇ ਰਾਜਪਾਤ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਬਦਰੀਕਾਸ਼੍ਰਮ ਚਲੇ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਬੀਜ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਹਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਰਹੀ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਗਈ। ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਮੋਹ ਛੱਡ ਕੇ, ਕੈਲਾਸ ਪਹਾੜ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਚਿੱਤ ਲਗਾ ਲਿਆ। ਉਹ ਡੂੰਘੀ ਧਿਆਨ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਅਸਕਤੀ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਕੇ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉਠ ਗਏ ਤੇ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ। ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ, ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੇਜ ਨਾਲ, ਉੱਡ ਗਏ। ਜਦ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਗਏ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵੀ ਚਿੜ੍ਹ ਗਈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਸ਼ੁਭ ਸੂਚਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਉਪਜੇ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਵਾਂਗ ਚਲੇ, ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਵਿਲੱਖਣ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ, ਦੂਜੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ, ਉੱਡ ਗਏ। ਵਿਆਸ ਜੀ, ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਪੁਕਾਰਦੇ, “ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ!” ਉਹ ਉਸ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਜਿੱਥੇ ਤੋਤਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਤੇ ਥੱਕਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਤੋਤੇ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਭਰੇ ਬੋਲੇ ਸੁਣ ਲਏ। ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਖੀ ਵਾਂਗ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੋਤਾ ਵੀ ਵਿਆਸ ਦੇ ਪੁਕਾਰਦੇ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਂਦਾ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਵੀ, ਉਸ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਸਾਫ ਗੂੰਜ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੂੰ ਰੋਦੇ ਤੇ ਦੁਖੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਤੋਤਾ ਵੀ, “ਪੁੱਤਰ, ਪੁੱਤਰ!” ਦੀ ਗੂੰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਆਸ ਜੀ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।