ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਨਕ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਮুনি ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਵਿਚਕਾਰ ਗੰਭੀਰ ਸੰਵਾਦ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਨਕ ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਉਹ ਘਣੀ ਪੀੜਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਜੀਉਂਦੇ ਜੀ ਮੁਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ?" ਇਸ ਉੱਤੇ ਜਨਕ ਨੇ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਵੇਚਨਾ ਕੀਤੀ, "ਯਗ੍ਯ ਵਿੱਚ ਜੋ ਹਿੰਸਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਅਹਿੰਸਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਸਾ ਵੀ ਹਾਲਾਤਾਂ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਤੀਜਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਢੁਕਣ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਧੂੰਆ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਢੁਕਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਅੱਗ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।" "ਮੁਨੀਆਂ, ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੀ ਅਹਿੰਸਾ ਸਿੱਖਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਹਿੰਸਾ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਉਹ ਅਹਿੰਸਾ ਮੰਨੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਜਿਹੜਾ ਕੰਮ ਅਸਕਤੀ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਜਣੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ।" "ਘਰਸਤੀਆਂ ਲਈ, ਹਿੰਸਾ ਯਗ੍ਯ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਕੰਮ ਅਸਕਤੀ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚੀ ਅਹਿੰਸਾ ਹੈ, ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਉਲਝਣ ਜਤਾਈ, "ਮਹਾਰਾਜ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਦੇਹ ਹੈ: ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਨਿੱਤ-ਅਨਿੱਤ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਮਨ ਮੋਹ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਫਿਰ ਮੁਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ?" "ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਅੰਦਰਲੇ ਅੰਧਕਾਰ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਕੇਵਲ ਦੀਵਾ ਜਲਾਉਣ ਨਾਲ ਅੰਧਕਾਰ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਅਹਿੰਸਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਘਰਸਤੀ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?" "ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਠੰਢੀ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਰਾਜਸੀ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਮੁੱਕਦੀ ਹੈ; ਜੰਗ ਵਿਚ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਉਂਦੇ ਜੀ ਮੁਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ?" "ਚੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚੋਰੀ ਦਾ ਮਨ, ਤਪਸਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਪਸਿਆ ਦਾ ਮਨ, ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵੀ 'ਮੇਰਾ' ਤੇ 'ਤੇਰਾ' ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ, ਫਿਰ ਤੂੰ ਦੇਹ-ਬੱਧਤਾ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇਂਗਾ?" "ਤੂੰ ਤਿੱਖੇ, ਕਰਵੇ, ਤੇ ਖੱਟੇ ਸੁਆਦ ਚੱਖਦਾ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਸਹੀ-ਗਲਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ; ਤੇਰਾ ਮਨ ਚੰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।" "ਜਾਗਣਾ, ਸੁਪਨਾ ਅਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ—ਇਹ ਤੇਰੇ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾ ਹਨ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈਂ?" "ਤੇਰੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕ, ਘੋੜੇ, ਰਥ ਤੇ ਹਾਥੀ ਹਨ, ਤੂੰ ਸੋਚਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਤੇਰਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ?" "ਸੁਆਦਿਸ਼ਟ ਭੋਜਨ ਖਾ ਕੇ ਤੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਦੁਖੀ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ; ਫੁੱਲ ਦੀ ਮਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੱਪ, ਦੋਵੇਂ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿੱਥੇ ਰੱਖਦੇ ਹੋ, ਰਾਜਨ?" "ਜੋ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਮਿੱਟੀ, ਪੱਥਰ, ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਇਕ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਮਨ ਘਰ, ਪਤਨੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ; ਮੇਰਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ, ਬਿਲਕੁਲ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰਾਂ।" "ਮੁਕਤ, ਅਲਿਪਤ, ਸ਼ਾਂਤ, ਪੱਤਿਆਂ, ਜੜਾਂ ਤੇ ਫਲ ਖਾਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਹਰ ਥਾਂ ਹਿਰਣ ਵਾਂਗ, ਦੁਇਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਦੇ ਘੁੰਮਾਂਗਾ।" "ਮੈਨੂੰ ਘਰ, ਧਨ ਜਾਂ ਸੁੰਦਰ ਪਤਨੀ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਰਾਜਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਮਨ ਅਲਿਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।" "ਤੂੰ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਅਸਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ; ਇਹ ਸਭ ਝੂਠਾ ਦਿਖਾਵਾ ਹੈ, ਜਦ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈਂ।" "ਕਦੇ ਤੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਕਦੇ ਧਨ ਦੀ, ਕਦੇ ਫੌਜਾਂ ਦੀ; ਫਿਰ ਤੂੰ ਕਦੋਂ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋਇਆ?" "Vaikhānasa ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ, ਜੋ ਅਲਪ ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੀਂ ਹਨ, ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਅਸਲਤ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਤੇਰੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਉਹ 'ਵਿਦੇਹ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਨਾਮ ਵਿਅੰਗ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਹੋਰ ਨਹੀਂ।" "ਜਿਵੇਂ ਵਿਦਿਆਧਰ ਅਗਿਆਨੀ, ਜਨਮਾਂ ਅੰਨਾ ਸੂਰਜ, ਜਾਂ ਅਮੀਰ ਗਰੀਬ, ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਅਸਲ ਅਰਥ ਨਹੀਂ।" "ਤੇਰੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਮੈਂ 'ਵਿਦੇਹ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਸੁਣਿਆ, ਪਰ ਕਰਤੂਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ।" "ਨਿਮੀ ਨਾਮਕ ਰਾਜਾ ਤੇਰੇ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਯਗ੍ਯ ਲਈ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ।" "ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਮੈਨੂੰ ਇੰਦਰ ਨੇ ਯਗ੍ਯ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਹੈ।'" "'ਉਸਦਾ ਯਗ੍ਯ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਯਗ੍ਯ ਕਰਾਂਗਾ, ਤੂੰ ਤਿਆਰੀ ਕਰ।'" "ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਇੰਦਰ ਦੇ ਯਗ੍ਯ ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਨਿਮੀ ਨੇ ਦੂਜੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਯਗ੍ਯ ਕਰਾਇਆ।" "ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ, 'ਤੂੰ ਅੱਜ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦੇਂ।'" "ਰਾਜੇ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ, 'ਤੂੰ ਵੀ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡੇਂ।' ਦੋਵੇਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਪ ਲੱਗਣ ਕਰਕੇ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਬੈਠੇ।" "ਰਾਜਨ, ਇਹ ਸੋਚਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਵਿਦੇਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਕਿਵੇਂ ਦਿੱਤਾ? ਇਹ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਉਲਝਣ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।" ਜਨਕ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ; ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਝੂਠਾ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਵੀ ਸੁਣ, ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਬੜਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ।" "ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ; ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਹੋਵੇਗੀ।" "ਪੰਜ ਤੱਤ ਹਰ ਥਾਂ ਹਨ; ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਅਸਕਤੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇਂਗਾ? ਭੋਜਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਤਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਹੇਗੀ; ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਕਿਵੇਂ ਰਹੇਂਗਾ, ਮੁਨਿਵਰ?" "ਜਿਵੇਂ ਤੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਲਾਠੀ ਤੇ ਮ੍ਰਿਗ-ਚਰਮ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਰਾਜ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਮੈਂ ਸੋਚਾਂ ਜਾਂ ਨਾ ਸੋਚਾਂ।" "ਤੂੰ ਸੰਦੇਹ ਨਾਲ ਦੂਰ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈਂ, ਪਰ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਸੰਦੇਹ ਜਾਂ ਦਵਿਧਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹਾਂ।" "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਹਰ ਥਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸੁੱਤਾਂ ਹਾਂ, ਹਰ ਥਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਖਾਂਦਾ ਹਾਂ; ਮੇਰਾ ਮਨ ਕਦੇ ਬੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਮੈਂ ਸਦਾ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹਾਂ, ਹੇ ਮੁਨਿਵਰ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰਕ ਮੋਹ, ਅਸਕਤੀ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਅਸਲ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਚੱਲੀ, ਜਿੱਥੇ ਦੋਵੇਂ ਵੱਡੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਤੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।