ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਹੱਦਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਧਰਮ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਬੌਧ ਧਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਰਣ ਆਦਿ ਦੇ ਆਚਰਨ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਵੀ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੰਗਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਦੇਹ ਹੈ ਜੋ ਮਿਟਦਾ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਮੇਰਾ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਵੇਦਿਕ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਈ ਅਧਰਮਿਕ ਕੰਮ ਵੀ ਦਿੱਖਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਕਿਵੇਂ ਇਹ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਸਿੱਧਾ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੋਮਾ ਪੀਣਾ, ਪਸ਼ੂ ਹੱਤਿਆ ਕਰਨੀ, ਅਤੇ ਮਾਸ ਖਾਣਾ ਵੀ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਸੌਤ੍ਰਾਮਣੀ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਦੀ ਵੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੂਆ ਖੇਡਣ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਰਤ ਵੀ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਸ਼ਬਿੰਦੂ ਨਾਮਕ ਰਾਜਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਯਜਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ, ਧਰਮਾਤਮਾ, ਦਾਨੀ ਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਸੀ। ਉਹ ਧਰਮ ਦੇ ਪੁਲਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ, ਭਟਕਿਆਂ ਨੂੰ ਰਸਤੇ ਤੇ ਲਿਆਉਂਦਾ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਯਜਨ ਕਰਕੇ ਬੜੇ ਦਾਨ ਦਿੰਦਾ। ਉਸ ਨੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀਆਂ ਖਾਲਾਂ ਨਾਲ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਢੇਰ ਬਣਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਬੱਦਲਾਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਧੋਤਾਈ ਨਾਲ ਕਰਮਣਵਤੀ ਨਦੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਉਹ ਰਾਜਾ ਵੀ ਆਖਰ ਸਵਰਗ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਯਸ਼ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਝੁਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਕ ਪਾਸੇ, ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਫਿਰ ਜੀਉਂਦੇ ਜੀ ਮੁਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਉੱਤੇ ਜਨਕ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਨੂੰ ਅਹਿੰਸਾ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਿੰਸਾ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਨਤੀਜਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਧੂੰਆਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦ ਲੱਕੜ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਅੱਗ ਧੂੰਏ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਸਮਝ ਲਓ ਕਿ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੀ ਅਹਿੰਸਾ ਦੱਸਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਸਨਾ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਤਾਂ ਹਿੰਸਾ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਸ ਨੇ ਵਾਸਨਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, ਉਸ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੰਮ ਲਗਨ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਪੰਡਿਤ ਉਸਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਲਈ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੇਹੜਾ ਕੰਮ ਲਗਨ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਅਸਲੀ ਅਹਿੰਸਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।" ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਤ ਰਸਮਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਨ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਦੇਹ ਬਚ ਗਿਆ ਹੈ: ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਵਾਸਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਅਤੇ ਨਾਸਵੰਤ ਤੇ ਨਾਸਵੰਤ ਵਿਅਕਤੀਕ ਭੇਦ ਪਛਾਣਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਮਨ ਮੋਹ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਫਿਰ ਮੁਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਿਆਨ ਅੰਦਰਲੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਕੇਵਲ ਦੀਵਾ ਬਲਾਉਣ ਨਾਲ ਹਨੇਰਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਅਹਿੰਸਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਨਿਭਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਮਿਟਦੀ, ਨਾਂ ਹੀ ਰਾਜਸੀ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ; ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਤਮੰਨਾ ਵੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਤਾਂ ਜੀਉਂਦੇ ਜੀ ਮੁਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਚੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚੋਰੀ ਵਾਲਾ ਮਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਪ ਵਾਲਾ। ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ‘ਮੇਰਾ’ ਤੇ ‘ਤੇਰਾ’ ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਤੁਸੀਂ ਦੇਹੀ-ਰਹਿਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹੋ? ਤੁਸੀਂ ਤਿੱਖੇ, ਕੌੜੇ, ਖੱਟੇ ਸੁਆਦ ਲੈਂਦੇ ਹੋ, ਚੰਗੀਆਂ-ਮਾੜੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੇਖਦੇ ਹੋ। ਚੰਗੀ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਮਨ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮਾੜੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ—ਇਸ ਲਈ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਜਾਗਰਣ, ਸੁਪਨਾ ਤੇ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੁਹਾਡੇ ਅਵਸਥਾ ਹਨ, ਪਰ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਤਾੜੀ ਕਿਵੇਂ ਜਾਵੇ? ਤੁਸੀਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋ ਕਿ ਫੌਜ, ਘੋੜੇ, ਰਥ, ਹਾਥੀ—ਸਭ ਤੁਹਾਡੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹੋ। ਪਰ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਉਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋ ਜਾਂ ਨਹੀਂ? ਤੁਸੀਂ ਚੰਗਾ ਖਾਣਾ ਖਾ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹੋ, ਮਾੜਾ ਆਵੇ ਤਾਂ ਦੁਖੀ। ਫੁੱਲ ਦੀ ਮਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੱਪ ਦੀ, ਦੋਵੇਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਜੋ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਤੀ, ਪੱਥਰ, ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਇਕ ਨਿਸ਼ਚਲ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਮਨ ਘਰ, ਪਤਨੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ; ਮੇਰੀ ਨਿਸ਼ਚਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ, ਵਾਸਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਘੁੰਮਾਂ। ਵਿਅਤ, ਮਮਤਾ ਰਹਿਤ, ਸ਼ਾਂਤ, ਪੱਤਿਆਂ, ਜੜਾਂ, ਫਲ ਖਾ ਕੇ, ਹਰਣ ਵਾਂਗ ਬਿਨਾ ਦੁਇਤਾ ਤੇ ਬਿਨਾ ਮਲਕੀਅਤ ਦੇ ਫਿਰਾਂਗਾ। ਘਰ, ਧਨ ਜਾਂ ਸੋਹਣੀ ਪਤਨੀ ਮੇਰੇ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਜਦ ਮੇਰਾ ਮਨ ਵਿਅਤ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਤੁਸੀਂ ਵਿਅਕਤੀਕ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਕਈ ਲਗਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋ; ਇਹ ਤਾਂ ਝੂਠਾ ਦਿਖਾਵਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਦੱਸਦੇ ਹੋ। ਕਦੇ ਤੁਸੀਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੀ, ਕਦੇ ਧਨ ਦੀ, ਕਦੇ ਫੌਜ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੇ ਹੋ; ਹੇ ਰਾਜਨ, ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਚਿੰਤਾ-ਰਹਿਤ ਕਦ ਹੋਏ? ਵੈਖਾਨਸ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਥੋੜਾ ਖਾਂਦੇ, ਵਰਤ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਝੂਠ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਤੁਹਾਡੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ‘ਵਿਦੇਹ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਨਾਮ ਉਲਟਾ ਹੀ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਜਿਵੇਂ ਵਿਦਿਆਧਰ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨੀ, ਜਨਮਾਂ ਅੰਨਾ ਨੂੰ ਸੂਰਜ, ਜਾਂ ਅਮੀਰ ਨੂੰ ਗਰੀਬ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ, ਇਹ ਨਾਮ ਮਤਲਬੀ ਨਹੀਂ। ਤੁਹਾਡੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ‘ਵਿਦੇਹ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਨਿਮਿ ਨਾਮਕ ਰਾਜਾ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਯਜਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਵਸੀਠ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਭੇਜਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਸੀਠ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਯਜਨ ਲਈ ਸੱਦਿਆ ਹੈ। ਜਦ ਉਹਦਾ ਯਜਨ ਮੁਕ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਯਜਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਤੂੰ ਇਸ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਲੈ।