ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਚਾਰਯਾ ਕੋਲੋਂ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਵੈਦਾਂਤ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈ ਲਈ, ਉਸਨੇ ਆਚਾਰਯਾ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪਹਾਰ ਦੇ ਕੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਜਿਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਰਹੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਕੇ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਆਦਿ ਯਜਨ ਕਰੇ, ਸੱਚ ਬੋਲੇ, ਅਤੇ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖੇ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪੋਤਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਨ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ, ਛੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰੇ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਥਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਯਜਨ ਅੱਗ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸੰਚਿਤ ਕਰਕੇ, ਚੌਥੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਰਹੇ। ਇਕ ਵੈਰਾਗੀ ਹੀ ਸੰਨਿਆਸ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਵੈਦਾਂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਵਾਣੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਮੇਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ। ਹੇ ਸ਼ੁਕਦੇਵ, ਵੈਦਾਂ ਵਿੱਚ ਅਠਚੱਲੀਸ ਸੰਸਕਾਰ ਦਰਸ਼ਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਲੀ ਘਰਸਥ ਲਈ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸਵ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਆਦਿ ਅੱਠ ਗੁਣ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ; ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅੱਗੇ ਵਧੋ। ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ: ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗ ਉਪਜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਨੁਭੂਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਜਾਂ ਵਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਨਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਹੇ ਵਿਅਕਤੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਨ; ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਅਧੂਰੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਉਲਝਣਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਸੰਨਿਆਸੀ ਹੋ ਚੁਕਿਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਭੋਜਨ, ਵਿਲਾਸ, ਵਿਛੋਨਾ ਜਾਂ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਵਿਘਨ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ, ਇਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ; ਇਸ ਲਈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਛੱਡਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਲੇਟਾ ਹੋਇਆ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ, ਪਰ ਉੱਪਰ ਸੋਇਆ ਹੋਇਆ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਸੰਨਿਆਸੀ ਰਾਹ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਰਾਹ 'ਤੇ ਆਉਣਾ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਚੀਟੀ ਜੜ ਤੋਂ ਡਾਲ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਕਦਮ-ਕਦਮ ਚਲਦੀ, ਫਲ 'ਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪੰਛੀ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਕੇ ਤੇਜ਼ ਉਡਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਚੀਟੀ ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੇ ਰੁਕਦੀ ਹੈ, ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਮੰਜ਼ਿਲ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਮਨ, ਜੋ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਯੰਤਰਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਜਿੱਤਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਇਸ ਲਈ, ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਨ ਨੂੰ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਵਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ਾਂਤ, ਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਸਵ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਲਾਭ ਜਾਂ ਹਾਨੀ ਵਿੱਚ ਅਸਰ ਰਹਿਤ ਰਹੇ, ਨਾ ਖੁਸ਼ੀ ਕਰੇ, ਨਾ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇ, ਸਮਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖੇ। ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਕਰਕੇ, ਲਗਾਵ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਵ-ਅਨੁਭੂਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹੇ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ 'ਤੇ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਦੇਖੋ, ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤ ਹਾਂ; ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਮੈਂ ਜਿੱਥੇ ਚਾਹਾਂ ਉੱਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਲਾਸਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈ ਕੇ ਅਤੇ ਕਈ ਕਰਤਵਾਂ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਹਾਂ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਓਗੇ। ਜੋ ਕੁਝ ਦਿਖਾਈ ਜਾਂ ਨਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇ, ਉਹ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਇਹ ਹੋਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਦਿੱਖ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪੰਜ ਤੱਤ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ। ਆਤਮਾ ਅਨੁਮਾਨ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ; ਤਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਹ ਨਿਰਵਿਕਾਰ, ਨਿਰਮਲ ਆਤਮਾ ਕਿਵੇਂ ਬੱਝ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਮਨ ਹੀ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਹੇ ਦੁਇ-ਜਾਤੀ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ 'ਤੇ ਜਾ ਕੇ, ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਨ੍ਹਾਉਣ, ਜਦ ਤਕ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਭ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿਅਰਥ ਹਨ। ਨਾ ਸਰੀਰ, ਨਾ ਜੀਵ, ਨਾ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਵਿਜੇਤਾ, ਮਨ ਹੀ ਬੰਧਨ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਕਦੇ ਵੀ ਬੱਝੀ ਨਹੀਂ; ਬੰਧਨ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜਦ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਤ੍ਰੂ, ਮਿੱਤਰ, ਤੇ ਨਿਰਲੇਪ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਭੇਦ ਮਨ ਦੇ ਹਨ; ਇਕਤਾ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇਪਨ ਕੇਵਲ ਦਵੈਤ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੀਵ ਸਦਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਖੋਜ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਵੱਖਰੇਪਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕੇਵਲ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਗਿਆਨ, ਹੇ ਉੱਤਮ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਵਿਚ ਸਦਾ ਵਿਵੇਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਛਾਂ ਬਿਨਾ ਧੁੱਪ ਨਹੀਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਅਗਿਆਨ ਬਿਨਾ, ਗਿਆਨ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਗੁਣ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੀਵ ਵੀ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਲਗਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਦਾ ਕੀ ਦੋਸ਼ ਹੈ? ਵੈਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹੱਦਾਂ ਸਾਰੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਧਰਮ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਬੁੱਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ। ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਰਨਾਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਵੈਦਾਂ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਰਾਹ 'ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਹੇ ਰਾਜਾ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ, ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ, ਮੇਰਾ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਹੇ ਨਰ-ਪਤੀ। ਵੈਦਿਕ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਵੈਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਧਰਮ ਮੁਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਾ? ਸਿੱਧਾ, ਅਣੁਚਿਤ ਕਰਤਵ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: ਸੋਮਾ ਪੀਣਾ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ, ਅਤੇ ਮਾਸ ਖਾਣਾ। ਸੌਤ੍ਰਾਮਣੀ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਜੂਆ ਵੀ ਉਲਲੇਖ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਰਤ। ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸ਼ਸ਼ਬਿੰਦੁ ਸੀ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਰਾਜਾ; ਉਹ ਯਜਨ-ਕਰਤਾ, ਸਦਾ ਧਰਮ-ਪ੍ਰਵਣ, ਦਾਨੀ, ਅਤੇ ਸਚ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਸੀ। ਉਹ ਧਰਮ ਦੇ ਪੁਲਾਂ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਭਟਕਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ; ਉਸਨੇ ਕਈ ਯਜਨ ਕੀਤੇ, ਬਹੁਤ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਚਮੜੀਆਂ ਤੋਂ ਵਿਂਧਿਆ ਪਰਬਤ-ਸਮਾਨ ਪਹਾੜ ਬਣਿਆ; ਬੱਦਲ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਧੋਵਣ ਤੋਂ, ਸ਼ੁਭ ਕਾਰਮਣਵਤੀ ਨਦੀ ਜਨਮੀਂ। ਉਹ ਰਾਜਾ ਵੀ ਸਵਰਗ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੈਦਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਬਾਰੇ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਝੁਕਦਾ ਨਹੀਂ।