ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਹੁੰਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪਰੇਸ਼ਾਨ। ਉਹ ਜੀਵਨ ਦੇ ਰੰਗ-ਰੂਪ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਮਨ ਤੇ, ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਵਿਛੋਣੇ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੀਮਤੀ ਚਾਦਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕੂਸ਼ਾ ਘਾਸ ਫੜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਪੈਰ ਧੋਏ, ਸਾਂਝ ਵੇਲੇ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਰਾਤ ਦਾ ਇੱਕ ਪਹਰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ, ਫਿਰ ਦੋ ਪਹਰ ਸੁੱਤੇ ਰਹੇ। ਤੀਜੇ ਪਹਰ ਉਠ ਕੇ ਫਿਰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਤੇ ਸਵੇਰੇ ਦੇ ਕਰਮ ਕਰ ਕੇ, ਪੂਰੀ ਇਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਬੈਠ ਗਏ। ਇਸੇ ਵੇਲੇ, ਜਦ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ, ਤਾੰ ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਦੇ ਨਾਲ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਆਏ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਦਰ-ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਆਸਨ ਦਿੱਤਾ, ਹਾਲ-ਚਾਲ ਪੁੱਛੇ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀ। ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦਾ ਆਦਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸੁਖ-ਚੈਨ ਦੱਸਿਆ। ਫਿਰ, ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਨੇ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠਾ ਵੇਖ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ! ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ, ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਆਏ ਹੋ? ਦੱਸੋ, ਤੁਹਾਡਾ ਕੀ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ?” ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ ਸੀ, ‘ਹੇ ਰਾਜਾ, ਵਿਆਹ ਕਰ ਲੈ, ਸਭ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ।’ ਪਰ ਮੈਂ ਉਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਬੰਧਨ ਸਮਝ ਕੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਮੈਂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹੀ ਕੀਤਾ ਜੋ ਮਨ ਨੇ ਚਾਹਿਆ। ਮੇਰੀ ਸ਼ੰਕਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘ਮਿਥਿਲਾ ਜਾ, ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ।’ ਉਥੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ, ਜੋ ਜੀਉਂਦੇ ਜੀ ਮੋਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦੇ ਰਾਜ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਮੋਹ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਫਸੇ। ਫਿਰ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ‘ਤੂੰ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਕਿਉਂ ਡਰਦਾ ਹੈਂ? ਜਨਕ ਨੂੰ ਵੇਖ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਭਰਮਨਾ ਛੱਡ, ਵਿਆਹ ਕਰ ਲੈ ਜਾਂ ਉਸ ਰਾਜੇ ਕੋਲੋਂ ਪੁੱਛ।’” “ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਤੇਰੀ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੰਕਾ ਦੂਰ ਕਰੇਗਾ। ਉਸ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੁੜ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਜਾ। ਇਸੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ, ਦੱਸੋ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?” “ਹੇ ਰਾਜਾ, ਕੀ ਤਪ, ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ, ਵਰਤ, ਯੱਜ, ਅਧਿਐਨ ਜਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਜਾਂ ਗਿਆਨ—ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ?” ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਸੁਣ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਉਪਨਯਨ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਕੋਲ ਵੈਦਿਕ ਅਧਿਐਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਵੈਦ ਅਤੇ ਵੈਦਾਂਤ ਪੜ੍ਹ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਦੱਖਣਾ ਦੇ ਕੇ, ਘਰ ਆ ਕੇ, ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ। ਉਹ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੀਵੇ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹੇ, ਉਮੀਦਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰੇ, ਸੱਚ ਬੋਲੇ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਿਚ ਰਹੇ। ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪੌਤਰ ਹੋਣ ’ਤੇ, ਵਨਵਾਸੀ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਜਾਵੇ, ਛੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ ਨੂੰ ਤਪ ਨਾਲ ਜਿੱਤੇ ਤੇ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰੇ।” “ਸਾਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਕੇ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਜਦ ਥਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਚੌਥੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਵੱਸੇ। ਕੇਵਲ ਵੈਰਾਗੀ ਹੀ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ; ਇਹੀ ਸੱਚੀ ਵੈਦਿਕ ਵਾਣੀ ਹੈ ਤੇ ਮੇਰਾ ਵੀ ਮਤ ਹੈ।” “ਹੇ ਸ਼ੁਕ, ਵੈਦਾਂ ਨੇ ਅਠਤਾਲੀ ਸੰਸਕਾਰ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਲੀ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਲਈ ਹਨ। ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਦਮ ਆਦਿ ਅੱਠ ਗੁਣ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਨ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਜਾਵੋ।” ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਜਦ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਮਿਲ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਕੀ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਵਨਵਾਸੀ ਹੋ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?” ਜਨਕ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਨ, ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਅਪਰਿਪਕਵ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਸੰਨਿਆਸੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਰਤੀ, ਵਿਛੋਣੇ ਜਾਂ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ?” “ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਵੱਡਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ, ਇਹ ਆਸਤੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ; ਇਸ ਲਈ, ਇਸਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਲੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਆਦਮੀ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ, ਪਰ ਉੱਚੇ ਤੇ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਜੋ ਸੰਨਿਆਸੀ ਰਾਹ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਰਾਹ ਤੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।” “ਜਿਵੇਂ ਚੂੰਟੀ ਜੜ ਤੋਂ ਡਾਲ ਤੱਕ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਗਤੀ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਫਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪੰਛੀ ਰੋਕਾਵਟਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਕੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਡਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੂੰਟੀ, ਜਦ ਲੋੜ ਹੋਵੇ, ਆਰਾਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।” “ਮਨ, ਜੋ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ, ਉਹਨਾ ਲਈ ਜਿੱਤਣਾ ਔਖਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰਤਾ ਨਾਲ, ਵਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।” “ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜੋ ਮਨ-ਸ਼ਾਂਤ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਲਾਭ ਜਾਂ ਹਾਨੀ ਵਿੱਚ ਨਾ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਦੁਖੀ—ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਆਪਣਾ ਕਰਮ ਕਰ ਕੇ, ਮੋਹ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਰਹੇ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।” “ਵੇਖ, ਮੈਂ ਰਾਜ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਜੀਉਂਦੇ ਜੀ ਮੁਕਤ ਹਾਂ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫਿਰਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਖ-ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਭੋਗ ਕੇ ਤੇ ਬਹੁਤ ਕਰਮ ਕਰ ਕੇ ਵੀ, ਮੈਂ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਵੀ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਐਸੇ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।” “ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸਭ ਬੰਧਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵੇਖਣਯੋਗ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪੰਜ ਤੱਤ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਵੀ।