ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਧਨ, ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਇਜ਼ਤ ਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਰ ਪਲ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਕਰਤਵ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸੁਖ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰੇ ਤੇ ਉਹੋ ਜਿਹੇ ਕੰਮ ਕਰੇ ਜੋ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹੋਣ। ਉਸਦਾ ਵੈਰੀ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਉਸਦੇ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰੇ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੰਕਲਪ-ਵਿਕਲਪ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੀ ਸਦਾ ਮਿਤ੍ਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਤੁਰ ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ ਮੋਹ-ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਪਰ ਮੂਰਖ ਹਰ ਥਾਂ ਭਟਕਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਛੋੜਾ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸੁਖ ਇਕੱਲੇ ਸਾਧਨ, ਆਤਮ-ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਵੈਦਾਂਤ-ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ ਦੁਨੀਆਵੀ ਗੱਲਾਂ ਆਦਿ ਸਭ ਕੁਝ ਦੁਖ ਹੈ; ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰਖਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਬਹੁਤ ਹਨ। ਇੱਛਾ, ਗੁੱਸਾ ਤੇ ਅਸਾਵਧਾਨੀ ਉਸਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੈਰੀ ਹਨ; ਉਸ ਦਾ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਇਕ ਮਿਤ੍ਰ ਹੈ—ਸੰਤੋਖ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਸਬ ਕੁਝ ਸੁਣ ਕੇ ਤੇ ਉਸ ਦੋਵਾਂ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਦੂਆਰ ਰਖਵਾਲੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਹਾਵਣੀ ਅੰਦਰਲੀ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਪਾਰ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਤੇ ਖਰੀਦ-ਫਰੋਖਤ ਦੀ ਚਲਾਅ ਨਾਲ ਰੌਲਾ-ਰੱਬਾ। ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਮੋਹ ਤੇ ਵੈਰ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ, ਇੱਛਾ, ਲਾਲਚ ਤੇ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਡੁੱਬੇ, ਜਗੜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਪਰ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜ-ਮਹਿਲ ਵੱਲ ਵਧਿਆ; ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਾ ਐਸੇ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਦੂਜਾ ਸੂਰਜ ਹੋਵੇ। ਮਹਿਲ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਖਵਾਲੇ ਨੇ ਰੋਕ ਲਿਆ, ਉਹ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਛਾਂ ਤੇ ਧੁੱਪ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਸਮਝ ਕੇ, ਵੱਡਾ ਤਪस्वੀ ਇਕੱਲਾ ਖੜਾ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਸਤੰਭ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ, ਹਥ ਜੋੜ ਕੇ ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜ-ਮਹਿਲ ਦੇ ਦੂਜੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਥੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਦਿਵਿਆ ਤੇ ਸੁਹਾਵਣੀ ਬਾਗ ਵਿਖਾਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਦਾਵਹਾਰ ਦਰੱਖਤ ਸੀ, ਤੇ ਮਹਿਮਾਨ-ਸਤਕਾਰ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਥੇ, ਰਾਜ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਮੁੱਖ ਸਤਰੀਆਂ, ਗਾਇਨ ਤੇ ਵਾਦ-ਯੰਤਰ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ੁਕ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ, ਤੇ ਖੁਦ ਕਮਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਵਿਅਾਸਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਉਥੇ ਖੜਾ ਛੱਡ ਗਿਆ। ਉਹ ਸਤਰੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ੁਕ ਦੀ ਉੱਚਤ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਵ-ਭਰਿਆ ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮੇਂ-ਥਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਆਦਲੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਇੱਛਾ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਿਲ ਦੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਬਾਗ ਦੀ ਸੈਰ ਕਰਵਾਈ। ਉਹ, ਜੋ ਨੌਜਵਾਨ, ਸੁੰਦਰ, ਆਕਰਸ਼ਕ, ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿਹਰਾ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਮੋਹ-ਮਗਨ ਹੋ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਦੂਜਾ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇਵਤਾ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਤਰੀਆਂ ਨੇ ਗਿਆਨ-ਵਾਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾਈ ਹੋਈ ਦੇਖ ਕੇ, ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ; ਪਰ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ-ਹਿਰਦੇ ਵਾਲਾ, ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਗੁੱਸੇ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾ ਕੇ, ਉਹ ਨਾ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ ਨਾ ਦੁਖੀ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰੂਪ-ਬਦਲਾਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਥਿਰ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਵਧੀਆ, ਸੁੰਦਰ, ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਬਿਸਤਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਰਾਮ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸੀ। ਉਹ, ਕੂਸ਼ਾ ਘਾਸ ਨੂੰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜ ਕੇ, ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ, ਸਾਂਝ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਿਸੇ ਰਾਤ ਦੇ ਇਕ ਪਹਰ ਤਕ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਸੋ ਗਿਆ; ਦੋ ਪਹਰ ਬਾਅਦ, ਸ਼ੁਕ ਉਠ ਗਿਆ। ਅੰਤਿਮ ਪਹਰ ਵਿੱਚ, ਫਿਰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੇ ਸਵੇਰੇ ਦੇ ਕਰਤਵ ਕਰਨ ਬਾਅਦ, ਫਿਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਜਨਕ ਦੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਵਰਣਨਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਸ ਦੀ ਆਮਦ ਦੀ ਸੁਣਾਈ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕਰਕੇ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਕੋਲ ਆਇਆ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਚਿਤ ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਵਧੀਆ ਆਸਨ ਦਿੱਤਾ, ਸੁਆਸਤ ਪੁੱਛੀ, ਤੇ ਦੁੱਧ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀ। ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਵਾਪਸ ਰਾਜਾ ਦੀ ਸੁਆਸਤ ਪੁੱਛੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੋਗ-ਰਹਿਤ ਦੱਸਿਆ। ਉਚਿਤ ਸਤਕਾਰ ਤੇ ਸੁਆਸਤ ਪੁੱਛਣ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਵਿਅਾਸਾ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ। “ਹੇ ਵੱਡੇ ਭਾਗ ਵਾਲੇ, ਤੁਸੀਂ ਇੱਛਾ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕਿਉਂ ਆਏ ਹੋ? ਦੱਸੋ, ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੁਹਾਡਾ ਉਦੇਸ਼ ਕੀ ਹੈ?” ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਵਿਅਾਸਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, ‘ਹੇ ਰਾਜਾ, ਵਿਆਹ ਕਰ ਲੈ; ਸਭ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ।’ ਮੈਂ ਉਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬੰਧਨ ਸਮਝਿਆ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘ਇਹ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ।’ ਪਰ ਮੈਂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਮੇਰੀ ਮਨ-ਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਵੱਡਾ ਰਿਸ਼ੀ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਆਖੀ: ‘ਮਿਥਿਲਾ ਜਾ, ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ।’ ਉਥੇ, ਜਨਕ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਵਿਦੇਹ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਤਕਲੀਫ ਦੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੋਹ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਕਿਉਂ ਡਰਦਾ ਹੈਂ, ਜੋ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਉਹ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਭਰਮ ਨੂੰ ਛੱਡ, ਹੇ ਵੱਡੇ ਭਾਗ ਵਾਲੇ, ਵਿਆਹ ਕਰ, ਜਾਂ ਉਸ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਪੁੱਛ। ਉਹ ਰਾਜਾ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰੇਗਾ; ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਜਲਦੀ ਆ ਜਾ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ। ਹੇ ਵੱਡੇ ਰਾਜਾ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਆਇਆ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਜਾ—ਦੱਸ, ਹੇ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ, ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ। ਹੇ ਰਾਜਾ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਤਪ, ਯਾਤਰਾ, ਵਰਤ, ਯਜ, ਪਾਠ, ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਜਾਂ ਗਿਆਨ—ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਕੀ ਹੈ?” ਜਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਸੁਣ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ initiation (ਦੀਖਸ਼ਾ) ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਕੋਲ ਵੈਦਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।