ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਸ਼ੀ ਅਗਸਤ, ਜੋ ਲੋਪਾਮੁਦਰਾ ਦੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਘੜੇ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਮਾਰ ਦੇਵਤਾ (ਕਾਰ्तਿਕੇਯ) ਦੀ ਉਚਿਤ ਰੀਤੀ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਥਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਫਿਰ, ਭਗਵਾਨ ਸਕੰਦਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ, ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਵਰਤ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਕਈਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣਾਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਮਣਿਕਰਨਿਕਾ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ, ਅਗਸਤ ਮੁਨੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਮਹਾਨ ਤੇਜਸਵੀ ਕੁਮਾਰ ਕੋਲ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲਿਆ। ਅਗਸਤ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਤਾਰਕਾਸੁਰ ਦੇ ਸੰਘਾਰਕ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸੋ ਕਿ ਦੇਵੀ ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਮਹਾਤਮਿਆ ਸੁਣਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕੀ ਹੈ?” ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਜੋ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਨਾਤਨ ਮਾਤਾ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਜੈਕਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।” ਸਕੰਦਾ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਸ੍ਰੀ ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਮਹਾਤਮਤਾ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕੌਣ ਵਰਣਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਸਦੀਵੀ, ਸਤ-ਚਿੱਤ-ਆਨੰਦ ਸਰੂਪ, ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੀ ਮਾਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਥੇ ਸਿੱਧੀ ਉਪਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਭੋਗ ਤੇ ਮੋਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮুনি, ਦੇਵੀ ਭਾਗਵਤ ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਜੇ ਕੋਈ ਇਸਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਜਾਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹਦੇ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।” ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ, ਸਕੰਦਾ ਨੇ ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਕਥਾ ਦੱਸੀ। ਵਿਵਸਵਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਦੇਵ ਸੀ, ਉਹ ਨਿਸ਼ੰਤਾਨ ਸੀ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੀ ਸਲਾਹ ਤੇ ਪੁੱਤ੍ਰੇਸ਼ਟੀ ਯਜ੍ਨ ਕੀਤਾ। ਮਨੁ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਾ ਨੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਕੋਲ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ, “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੇਰੇ ਘਰ ਧੀ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਉਪਾਏ ਬਣਾਓ।” ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧੀ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ ਯਜ੍ਨ ਕਰਾਇਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਜਨਮੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਇਲਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਜਦ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦੇਖੀ, ਤਾਂ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਕੋਲ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਇੱਥੇ ਮਨੋਰਥ ਦੀ ਗੜਬੜ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਗਈ?” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਅਤੇ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਪੁਰੋਹਿਤ ਵਲੋਂ ਗਲਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਲਾ ਲਈ ਪੁੱਰੁਸ਼ਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਲੈ ਲਈ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ, ਇਲਾ ਸਾਰਿਆਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੁੱਰੁਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਵਲੋਂ ਸੰਸਕਾਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਨੁ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਗਿਆਨ ਦਾ ਖਜਾਨਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਜਦ ਸੁਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਨੌਜਵਾਨ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸਿੰਧ ਦੇ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਇਕ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਘੁੰਮਦਾ ਗਿਆ। ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ, ਉਹ ਹੇਮਾਦ੍ਰਿ ਪਹਾੜ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਓਥੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਪਰਣਾ (ਪਾਰਵਤੀ) ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਓਥੇ ਕੁਝ ਤਪੱਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਗਿਰਿਜਾ (ਪਾਰਵਤੀ) ਲਜਾ ਗਈ। ਜਦ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਿਵ-ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਮਗਨ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹਟ ਕੇ ਵੈਕੁੰਠ ਲੋਕ ਚਲੇ ਗਏ। ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਨਿਰਭੀਕ ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਸ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, “ਅੱਜ ਤੋਂ, ਜੋ ਵੀ ਮਰਦ ਇੱਥੇ ਆਵੇਗਾ, ਉਹ ਔਰਤ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ।” ਉਦੋਂ ਤੋਂ, ਮਰਦ ਉਸ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਪਰ ਸੁਦ੍ਯੁਮ੍ਨ, ਇੱਥੇ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁੰਦਰ ਔਰਤ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਸਦੇ ਘੋੜੇ ਮਾਦਾ ਬਣ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਵੀ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਔਰਤ ਵੱਜੋਂ ਇੱਕ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭਟਕਣ ਲੱਗੀ। ਇਕ ਵਾਰ, ਉਹ ਬੁਧ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਕੋਲ ਆ ਗਈ। ਬੁਧ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖਿਆ—ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਸੋਹਣੇ, ਛਾਤੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਤੇ ਭਰੀਆਂ, ਬਿੰਬਾ ਫਲ ਵਰਗੇ ਹੋਠ, ਚੰਬੇ ਦੀ ਕਲੀ ਵਰਗੇ ਦੰਦ, ਸੁੰਦਰ ਚਿਹਰਾ ਤੇ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ, ਬੁਧ ਉੱਤੇ ਕਾਮ ਦੇ ਬਾਣ ਲੱਗ ਗਏ। ਉਹ ਕੁੜੀ ਵੀ ਸੋਹਣੀਆਂ ਭਵਾਂ ਵਾਲੀ, ਸੋਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬੁਧ ਉੱਤੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਉਸਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿਣ ਲੱਗੀ ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਵਿਹਾਰ ਕੀਤਾ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਮਿਤ੍ਰ ਤੇ ਵਰੁਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬੁਧ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਪੁਰੂਰਵਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਕਈ ਸਾਲ ਬੀਤ ਗਏ। ਫਿਰ, ਉਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਿਛਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਯਾਦ ਆ ਗਈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਬੁਧ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਗਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ ਦੱਸੀ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਪੁੱਰੁਸ਼ ਬਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਲਈ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੈਲਾਸ ਪਹਾੜ ਤੇ ਗਏ, ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ ਤੈਨੂੰ, ਹੇ ਸ਼ਿਵ, ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ, ਜਟਾਧਾਰੀ, ਜੋ ਅਰਧ-ਨਾਰੀ-ਨਟੇਸ਼ਵਰ ਹੈ, ਚੰਦ੍ਰਮਾਅ ਵਾਲੇ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਤੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਕੈਲਾਸ ਵਾਸੀ, ਨੀਲਕੰਠ, ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗ ਤੇ ਮੋਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਮੰਗਲਮਈ ਸਰੂਪ, ਸ਼ਰਨ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਡਰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਨੰਦੀ ਤੇ ਸਵਾਰ, ਸਭ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਅਤੇ ਈਸ਼ਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿਰਜਣ, ਪਾਲਣ, ਤੇ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਵਰਦਾਤਾ, ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਦੇ ਵੈਰੀ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਯਜ੍ਨ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਯਜ੍ਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਗੰਗਾਧਰ, ਤੇ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਅਤੇ ਅੱਗ ਤੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਨ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਸੀਸ਼ਠ ਵਲੋਂ ਸਤੁਤੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਸਭ ਜਗਤ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਹਨ, ਨੰਦੀ ਉੱਤੇ ਅੰਬਿਕਾ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਲੱਖਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਪਹਾੜ ਵਰਗੇ, ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਅਰਧ-ਚੰਦ੍ਰ, ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ ਮুনি, ਜੋ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਹੈ, ਉਹ ਵਰ ਮੰਗ।” ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਪੁੱਰੁਸ਼ਤਾ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ। ਤਦ, ਦਯਾਲੂ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਤੂੰ ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਪੁੱਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਔਰਤ ਰਹੇਂਗਾ।