ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਿਅਾਸ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਹ ਰੱਖਿਆ। ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਮਹਾਨ ਸੰਦੇਹ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਦੇਹ ਰਾਜਾ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਬੁੱਧ ਮਤ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਾਂ ਕੁਝ ਹੋਰ? ਕੀ ਜੋ ਕੁਝ ਖਾਇਆ ਗਿਆ ਉਹ ਅਖਾਇਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜੋ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਕੀਤਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਾਪਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਛੱਡਿਆ ਜਾਵੇ?" ਉਹ ਹੋਰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਮਾਂ, ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਭੈਣ ਜਾਂ ਵੈਸ਼ਿਆ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਨਾ ਭੇਦ, ਨਾ ਅਭੇਦ—ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਫਿਰ ਮੁਕਤੀ ਕੀ ਹੈ? ਜੇ ਜੀਭ ਨਮਕ, ਤਿੱਖਾ, ਕਸੈਲਾ, ਮਿੱਠਾ ਆਦਿ ਸੁਆਦ ਜਾਣਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉੱਚੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਠੰਢ, ਗਰਮੀ, ਸੁਖ, ਦੁਖ ਆਦਿ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਪਿਤਾ ਜੀ? ਇਹ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਹੈ।" "ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁਸ਼ਮਣ-ਮਿੱਤਰ, ਵੈਰ-ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਸੰਸਾਰਿਕ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ? ਚੋਰ ਅਤੇ ਤਪਸਵੀ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ? ਜੇ ਵਿਵੇਕ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ? ਮੈਂ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਹ ਹੈ—ਘਰ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਰਾਜਾ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?" "ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਰਾਜੇ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਵੱਡੀ ਇੱਛਾ ਹੋਈ। ਆਪਣਾ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਮੈਂ ਮਿਥਿਲਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਵਿਦਾਈ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। "ਪਿਤਾ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜੇ ਜਨਕ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਜਨਕ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਦੰਡ ਦੇ ਕਿਵੇਂ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ? ਜੇ ਦੰਡ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਧਰਮ 'ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ? ਦੰਡ ਤਾਂ ਧਰਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੂ ਆਦਿ ਨੇ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉੱਥੇ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਪਿਤਾ ਜੀ? ਇਹ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਹ ਹੈ।" "ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨਿਸੰਤਾਨ ਹੈ, ਉਹਦਾ ਵਿਹਾਰ ਵੀ ਅਜੀਬ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਚਲਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ ਦੇ ਜੇਤੂ।" ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਅਤੇ ਉਤਸੁਕਤਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਵਿਅਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿਰਲੇਪ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, "ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ! ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਹੋਵੇ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ। ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ, ਜਾ, ਪਰ ਵਾਅਦਾ ਕਰ ਕਿ ਮੁੜ ਕੇ ਮੇਰੇ ਆਸ਼ਰਮ ਆਇਂ। ਕਦੇ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਾ ਜਾਈਂ।" "ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਕੰਵਲ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਬੜਾ ਸੁਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਜਿੰਦ ਹੈਂ, ਪੁੱਤਰ। ਜਨਕ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰਕੇ, ਮੁੜ ਆ ਕੇ ਇੱਥੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਰਹੀਂ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਲਗ ਜਾ।" ਇਹ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈ ਕੇ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਵਿਅਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਤੀਰ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲ ਪਏ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼, ਲੋਕ, ਧਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਲੋਕ, ਜੰਗਲ, ਰੁੱਖ, ਫਲਦਾਇਕ ਖੇਤ ਵੇਖਦੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਪਸਵੀ, ਯਜਮਾਨ, ਯੋਗੀ, ਵਨਵਾਸੀ ਅਤੇ ਵਾਨਪਰਸਥੀ ਵੀ ਵੇਖੇ। ਸ਼ਿਵ, ਪਾਸ਼ੁਪਤ, ਸੌਰ, ਸ਼ਾਕਤ, ਵੈਸ਼ਨਵ—ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਆਨੁਯਾਈਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ। ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਮਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਾਲ ਵਿਚ ਹਿਮਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਮਿਥਿਲਾ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਵਿਚਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਬੜੀ繁ੱਤੀ ਤੇ ਸੁਖੀ ਹੈ, ਲੋਕ ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਸੁਖੀ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਇਕ ਦਵਾਰਪਾਲ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ? ਕਿਹੜਾ ਕੰਮ ਹੈ? ਦੱਸੋ!" ਪਰ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਚੁੱਪ ਰਹੇ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਉਹ ਇਕ ਥਾਂ ਨਿਸ਼ਚਲ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ, ਬਿਲਕੁਲ ਕੁਝ ਨਾ ਬੋਲੇ। ਦਵਾਰਪਾਲ ਨੇ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਬੋਲੋ! ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਹੋ? ਕਿਸ ਲਈ ਆਏ ਹੋ? ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ, ਬਿਨਾਂ ਹਿਲੇ-ਜੁਲੇ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।" "ਰਾਜੇ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਇੱਥੇ ਦਾਖਲਾ ਸਦਾ ਨਿਯਮਿਤ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਕੁਲ ਅਤੇ ਆਚਰਨ ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਉਸਨੂੰ ਕਦੇ ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਚਮਕਦਾਰ ਲੱਗਦੇ ਹੋ—ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਹੋ। ਆਪਣਾ ਵੰਸ਼ ਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੱਸੋ, ਫਿਰ ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੋ ਜਾਓ।" ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਜਿਸ ਕੰਮ ਲਈ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ—ਵਿਦੇਹ ਦੀ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ, ਜਿੱਥੇ ਦਾਖਲਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਮਤਿ ਦੀ ਕਮੀ ਕਾਰਨ ਇਹ ਭ੍ਰਮ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਦੋ ਪਹਾੜ ਪਾਰ ਕਰ ਆਇਆ। ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਿਆਂ ਮੈਂ ਭਟਕਦਾ ਹੋਇਆ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ।" "ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਭੁਲਾਵਾ ਦਿੱਤਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਦੀ ਗਲਤੀ? ਹੇ ਭਾਗਸ਼ਾਲੀ, ਮੈਨੂੰ ਭਾਗ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਟਕਣਾ ਪਿਆ। ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਭਟਕਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ, ਸ਼ਾਇਦ ਮੂੜਤਾ ਕਰਕੇ।" "ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਆਸ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸਦਾ ਸੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਜੇ ਭ੍ਰਮ ਵਿਚ ਨਾ ਡੁੱਬੇ। ਮੈਂ ਆਸ ਰਹਿਤ ਹਾਂ, ਹੇ ਭਾਗਸ਼ਾਲੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਭ੍ਰਮ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਕਿੱਥੇ, ਮਿਥਿਲਾ ਕਿੱਥੇ, ਤੇ ਮੈਂ ਪੈਦਲ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਿਆ? ਮੇਰੇ ਉੱਦਮ ਦਾ ਕੀ ਫਲ? ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਮੈਨੂੰ ਭਾਗ ਨੇ ਭੁਲਾਇਆ।" "ਜੋ ਕੁਝ ਚਲ ਪਿਆ, ਉਹ ਭੋਗਣਾ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ—ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ। ਹਰ ਉੱਦਮ ਸਦਾ ਭਾਗ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਨਾ ਵੇਦ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਹ ਉੱਦਮ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ? ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਦਾਖਲਾ ਨਹੀਂ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵਿਦੇਹ ਆਖਦੇ ਹਨ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ, ਬਿਲਕੁਲ ਮੂਨ ਵਰਗੇ ਖੜੇ ਰਹੇ। ਦਵਾਰਪਾਲ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਆਨਤਾ ਤੇ ਮਹਾਨਤਾ ਪਛਾਣ ਲਈ ਅਤੇ ਨਰਮ ਬੋਲ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਮਹਾਰਾਜ, ਤੁਸੀਂ ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਕਰੇ, ਜਾਓ। ਤੁਸੀਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੋ।