ਇਹ ਗਿਆਨ ਦੀ ਮਹਾਨ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਪੁਣ੍ਯਦਾਇਕ ਹੈ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾਸੁਰ ਦੇ ਵਧ ਦੀ ਕਥਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹੋਰ ਕਥਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਲਈ ਇੱਕ ਨਾਵ ਹੈ। ਫਿਰ, ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ, ਜੋ "ਭਾਗਵਤ" ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਯੋਗ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਅਠਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਰਚੋ, ਜੋ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦਿਵ੍ਯ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਜੋਤ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਪੁਣ੍ਯ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਸੁਣਦੇ ਤੇ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪੌਤਰੇ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਮੇਰਾ ਇਹ ਚੇਲਾ, ਜੋ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਮਹਰਸ਼ਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਰਾਣ ਉਚਾਰੇਗਾ। ਸੁਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਉਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੁਰਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਪੁਰਾਣ ਪੜ੍ਹ ਲਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਵੀਆਸ ਜੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਰਹੇ। ਪਰ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਉਹ ਇਕਾਂਤ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਦਾਸ ਤੇ ਖਾਲੀ-ਖਾਲੀ ਦਿਸਦੇ, ਨਾ ਉਹ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲਗਾਉਂਦੇ, ਨਾ ਉਪਵਾਸ ਨਾਲ। ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਚਿੰਤਤ ਦੇਖ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਸਦਾ ਗਹਿਰੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਕਿਉਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ? ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਤੇਰੀ ਮਨ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਖੋਹ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਤੂੰ ਇੰਨਾ ਬੇਚੈਨ ਹੈਂ?" "ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ, ਇਕ ਕਰਜ਼ੇ-ਮਾਰੇ ਗਰੀਬ ਵਾਂਗ। ਜਦੋਂ ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਹੈ, ਫਿਰ ਕਿਹੜੀ ਚਿੰਤਾ ਹੈ?" "ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈ, ਦੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰ। ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ ਤੈਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਮਨਨ ਕਰ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਵਲ ਲਿਆ।" "ਜੇ ਮੇਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਤਾ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਜਾ ਕੇ ਮਿਥਿਲਾ ਪਹੁੰਚ, ਜਿੱਥੇ ਜਨਕ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ।" "ਉਹ ਰਾਜਾ, ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰੀ ਮੋਹ-ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਦੂਰ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਜਨਕ, ਜੋ ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹਨ, ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹਨ।" "ਉਸ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਜਾ, ਪੁੱਤਰ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰ। ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਵਰਣਾਂ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਕਰਤਵਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛ।" "ਉਹ ਰਾਜ-ਰਿਸ਼ੀ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਹਨ, ਮਨ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ, ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ, ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਸਦਾ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹਨ।" ਸੁਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਵਿਆਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ, ਜੋ ਅਰਨੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਚਮਕਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। "ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ: ਕਿਵੇਂ ਜਨਕ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ?" "ਉਹ ਰਾਜਾ ਜਨਕ, ਪਿਤਾ, ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਬਾਂਝ ਔਰਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਵਿਦੇਹ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਮੇਰਾ ਅਸ਼ਚਰਜ ਸੰਦੇਹ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜਨਕ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੇਖਾਂ, ਜੋ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ। ਉਹ ਜਗਤ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਕਮਲ ਪੱਤੇ ਵਾਂਗ ਅਲਿਪਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ?" "ਮੇਰਾ ਇਹ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਹ ਹੈ, ਪਿਤਾ, ਕਿ ਕੀ ਮੁਕਤੀ, ਬੌਧਾਂ ਵਾਲੀ ਮੁਕਤੀ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜਾਂ ਕੁਝ ਹੋਰ?" "ਜੋ ਖਾਧਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਨਾ ਖਾਧਾ ਕਿਵੇਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ? ਜੋ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਨਾ ਕੀਤਾ ਕਿਵੇਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ? ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵਾਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਛੱਡਿਆ ਜਾਵੇ?" "ਮਾਂ, ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਭੈਣ, ਜਾਂ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਵੈਸ਼ਿਆ—ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਨਾ ਭੇਦ, ਨਾ ਅਭੇਦ, ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੇ ਇਹ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ ਕੀ ਹੈ?" "ਜੇ ਜੀਭ ਨੂਂ ਕੌੜਾ, ਨਮਕੀਨ, ਤਿੱਖਾ, ਕਸੈਲਾ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਆਸਵਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਰਵੋਤਮ ਸੁਖ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।" "ਜਦੋ ਠੰਢ, ਗਰਮੀ, ਸੁਖ, ਦੁੱਖ ਆਦਿਕ ਦਾ ਗਿਆਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਿਤਾ, ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਮੁਕਤਿ ਅਨੁਭਵ ਹੈ? ਇਹ ਮੇਰਾ ਅਸ਼ਚਰਜ ਸੰਦੇਹ ਹੈ।" "ਜਦੋ ਸਦਾ ਦੁਸ਼ਮਣ-ਮਿੱਤਰ, ਵੈਰ-ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਪਛਾਣ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਜਗਤ ਵਾਪਾਰ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ?" "ਚੋਰ ਅਤੇ ਸਾਧੂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਕਿਵੇਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੇ ਵਿਵੇਕ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ?" "ਮੈਂ ਅਜੇ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜੋ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਵੀ ਹੋਵੇ। ਮੈਨੂੰ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਹ ਹੈ—ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਘਰ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?" "ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵੱਡੀ ਇੱਛਾ ਜਾਗੀ ਹੈ। ਆਪਣਾ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਂ ਮਿਥਿਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ।" ਸੁਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਦੇਹ ਦੱਸ ਕੇ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਹਥ ਜੋੜੇ ਅਤੇ ਵਿਦਾਈ ਲੈਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। "ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਅਗਿਆ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਪਿਤਾ! ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸਿਰ ਮੱਥੇ ਮੰਨਣੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਜਨਕ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਦੇਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" "ਜਨਕ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਦੰਡ ਦੇ ਕਿਵੇਂ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ? ਜੇ ਦੰਡ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਧਰਮ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ।" "ਦੰਡ ਹੀ ਧਰਮ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਨੂ ਆਦਿਕ ਨੇ ਸਦਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਉੱਥੇ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਪਿਤਾ? ਇਹ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਹ ਹੈ।" "ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨਿਸ਼ੰਤਾਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਵਿਹਾਰ ਅਜੀਬ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" ਸੁਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੂੰ ਉਤਸੁਕ ਦੇਖ ਕੇ, ਵਿਆਸ ਜੀ, ਜੋ ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਨਿਰਲੋਭ, ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਆਖਦੇ ਹਨ— "ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕ, ਤੂੰ ਸੁਖੀ ਰਹੀਂ, ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਪਾਵੀਂ। ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵਚਨ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਜਾ, ਜਿੱਥੇ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ।" "ਪਰ, ਜਾ ਕੇ ਮੁੜ ਮੇਰੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਆਣਾ। ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਨਾ ਜਾਵੀਂ, ਪੁੱਤਰ।" "ਜਦੋਂ ਤੈਨੂੰ ਤੇਰਾ ਕਮਲ-ਚਿਹਰਾ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ, ਮੈਂ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ—ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਹੈਂ, ਪੁੱਤਰ।" "ਜਨਕ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਤੇਰਾ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਰਹੀਂ, ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਪਾਠ-ਸੇਵਾ ਕਰ।" ਸੁਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਲੈ ਕੇ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਤੀਰ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਥੋਂ ਚਲ ਪਏ।