ਇਕ ਵਾਰ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਿਅਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਪਿਤਾ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਨੱਕ ਸੁਗੰਧ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕੰਨ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਔਰਤ ਨੂੰ ਔਰਤ ਨਾਲ ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?” ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਜੀਗਰਤਾ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਨੂੰ ਗੋ-ਧਨ ਅਤੇ ਯਜਨ ਲਈ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਲਈ। ਫਿਰ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਧਨ ਹੀ ਸੁਖ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਤੇ ਧਨ ਤੋਂ ਹੀ ਆਨੰਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ ਧਨ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?” ਉਹ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, “ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਓ, ਤੁਸੀਂ ਭਾਗ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋ; ਤਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਜਨਮ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂ। ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਇਸ ਕਰਮ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨੁੱਖਾ ਵਿਚ ਵੀ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਨਮ ਲੈਣਾ ਵਿਰਲਾ ਹੈ।” ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕਿ ਮੈਂ ਬੰਧਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਕਦੇ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਹ ਸੰਸਾਰੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਅਤੁਟ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਗਏ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਅਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਚੌਥੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੂੰ ਉਤਰ ਦਿੱਤਾ।” ਵਿਅਾਸ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੇਰੇ ਰਚੇ ਹੋਏ ਭਾਗਵਤ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰੋ, ਜੋ ਸੁਭ ਅਤੇ ਸੰਖੇਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਵੇਦ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਸਕੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਪੰਜ ਲਕਸ਼ਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਸਭ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਿੰਗਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਭਾਗਵਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ, ਅਸਲ ਤੇ ਝੂਠ ਦੀ ਪਛਾਣ ਤੇ ਸਚਾ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰੋ।” ਫਿਰ ਵਿਅਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਉਸ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ, ਜੋ ਬਰਗਦ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੈਟਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਬਚਪਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ, ਜਦ ਕਿ ਮੈਂ ਚੇਤਨ ਆਤਮਾ ਹਾਂ—ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਕਿਵੇਂ, ਕਿਸ ਲਈ, ਤੇ ਕਿਸ ਸਾਧਨ ਨਾਲ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਮੈਂ ਮੁਕੁੰਦ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ।” ਇਸ ਸਮੇਂ, ਦੇਵੀ ਨੇ ਅਧੀ ਅੱਧੀ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਾਰ ਦਿੱਤਾ, “ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਚਿਰੰ ਜੀਵ ਨਹੀਂ।” ਇਹ ਬਚਨ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਿਆ; ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, “ਇਹ ਸੱਚ ਬਚਨ ਕਿਸ ਨੇ ਉਚਾਰਿਆ?” ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, “ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਬਚਨ ਉਚਾਰਣ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੈ—ਮਹਿਲਾ, ਪੁਰੁਸ਼ ਜਾਂ ਦੋਨੋਂ ਨਹੀਂ?” ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਭਾਗਵਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਫਿਰ-ਫਿਰ, ਮਨ ਨੂੰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਕੇ, ਬਚਨ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ; ਬਰਗਦ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਲੈਟੇ ਹੋਏ, ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਦ, ਸ਼ਾਂਤ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੀ, ਸੰਖ, ਚੱਕਰ, ਗਦਾ ਤੇ ਕਮਲ ਫੁੱਲ ਹਥ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ। ਉਹ ਦੇਵੀ ਦਿਵ੍ਯ ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਾਲੀਆਂ ਸਖੀਆਂ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦੀ ਤੇਜ ਅਪਾਰ ਸੀ, ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲੀ, ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ, ਸ਼ੁਭ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ। ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਉਸ ਨੂੰ ਐਸਾ ਖੜਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਆਸਰੇ, ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।” ਪਿਆਰ, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਬੁੱਧ, ਵਿਵੇਕ, ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ, ਯਾਦ, ਧੀਰਜ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਗਿਆਨ, ਸਵਧਾ, ਸਵਾਹਾ, ਭੁੱਖ, ਨੀਂਦ, ਦਇਆ, ਚਲਣ—ਇਹ ਸ਼ਕਤੀਆਂ— ਸੰਤੋਖ, ਪੋਸ਼ਣ, ਖਸ਼ਮਾ, ਲਾਜ, ਹੌਂਕ, ਉਨਗ—ਇਹ ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਮਹਾ-ਦੇਵੀ ਦੇ ਚਾਰਾਂ ਪਾਸੇ ਖੜੀਆਂ ਸਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ। ਉਹ ਸਭ ਵਧੀਆ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ, ਮੂਲ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਮੋਤੀ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ, ਤੇ ਉਹ ਦੇਵੀ ਨੂੰ, ਇਕੋ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦੇਖ ਕੇ, ਜਨਾਰਦਨ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਾਰੇ-ਆਤਮਾ ਨੇ ਇਹ ਅਚੰਭਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਸੋਚਿਆ: “ਇਹ ਸਭ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਗਈਆਂ? ਮੈਂ ਬਰਗਦ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਲੈਟਿਆ ਹਾਂ? ਇਸ ਡਰਾਵਨੇ, ਇਕੱਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਬਰਗਦ ਦਾ ਰੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ? ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਕੌਣ ਲੈਟਾਇਆ, ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਮੈਂ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਬੱਚਾ ਬਣਿਆ? ਕੀ ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ? ਜਾਂ ਇਹ ਕੋਈ ਅਗੋਚਰੀ ਮਾਇਆ ਹੈ? ਇਹ ਦਰਸ਼ਨ ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਕੌਣ ਤੇ ਕਿਸ ਲਈ ਦਿੱਤਾ?” “ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਕੀ ਕਹਾਂ? ਕੀ ਮੈਂ ਕਿਤੇ ਜਾਵਾਂ ਜਾਂ ਨਹੀਂ? ਜਾਂ ਮੈਂ ਚੁੱਪ ਰਹਾਂ, ਬਚਪਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਸਾਵਧਾਨ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕ?” ਫਿਰ, ਵਿਅਾਸ ਜੀ ਦੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਵਰਣਨਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: ਉਸ ਹੈਰਾਨ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਬਰਗਦ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਲੈਟਿਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਦੇਵੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾ ਕੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ, “ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਤੁਸੀਂ ਹੈਰਾਨ ਕਿਉਂ ਹੋ?” “ਮਹਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤਿ ਨਾਲ, ਤੁਸੀਂ ਇਕ ਵਾਰ ਮੈਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਏ ਸੀ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਪ੍ਰਲੈ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਤੁਸੀਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹੋ। ਉਹ ਸਰਵੋਚ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ; ਤੁਸੀਂ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਹੋ, ਮੈਂ ਵੀ; ਸਤਵ ਗੁਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਹੈ। ਤੁਾਡੇ ਨਾਭੀ ਦੇ ਕਮਲ ਤੋਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੋਵੇਗਾ; ਉਹ ਰਜਸ ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰੇਗਾ। ਫਿਰ, ਤਪ ਕਰਕੇ ਤੇ ਸਰਵੋਚ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਰਜਸ ਗੁਣ ਨਾਲ ਲਾਲ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰੇਗਾ। ਉਹ ਮਹਾਨ-ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ, ਗੁਣਾਂ, ਪੰਜ ਤੱਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤੇ, ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਉਤਪੰਨ ਕਰੇਗਾ— —ਤੇ ਫਿਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰੇਗਾ; ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਹੈ। ਹੇ ਭਾਗਸ਼ਾਲੀ, ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਹੋ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ, ਰੁਦ੍ਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇਗਾ; ਭਯਾਨਕ ਤਪ ਕਰਕੇ, ਤਾਮਸ ਗੁਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ— —ਤੇ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਉਹ ਵੀ ਵਿਨਾਸਕਰਤਾ ਬਣੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆਈ ਹਾਂ; ਮੈਨੂੰ ਸਤਵ-ਗੁਣੀ ਜਾਣੋ। ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੁਹਾਡੇ ਨੇੜੇ ਰਹਾਂਗੀ, ਹੇ ਮਧੁਸੂਦਨ; ਮੈਂ ਸਦਾ ਤੁਹਾਡੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਸਾਂਗੀ।” ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਸੁਣਿਆ ਸੀ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਸਾਫ਼ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ; ਇਹ ਸਰਵੋਚ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਗੁਪਤ ਬਚਨ ਕਿਸ ਨੇ ਉਚਾਰਿਆ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ?” “ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ; ਮੈਂ ਅਣਸੁਣਿਆ ਹਾਂ, ਹੇ ਮਧੁਰ ਮੁਖ ਵਾਲੀ। ਜਿਵੇਂ ਗਰੀਬ ਮਨੁੱਖ ਧਨ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਵੀ ਇਸ ਬਚਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।