ਪੁਰਾਣਿਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਹਾਂਰਿਸ਼ਿ ਵਿਆਸ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਜੰਮੇ, ਉਹ ਵੀ—ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਵਾਂਗ, ਜਿਸਦੀ ਨੌਕਾ ਟੁੱਟ ਗਈ ਹੋਵੇ—ਮੋਹ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਅੱਜ ਉਹ ਵੀ, ਸਧਾਰਣ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ, ਲਾਚਾਰ ਹੋ ਕੇ ਅੰਸੂ ਵਹਾ ਰਹੇ ਹਨ; ਇਹ ਮਾਇਆ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਵਿਦਵਾਨ ਲਈ ਵੀ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ। 'ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ? ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ? ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਿਵੇਂ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਭੁਲਾਵਾ ਕਿਉਂ ਹੈ?'—ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਥਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਇਹ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ 'ਪਿਤਾ' ਤੇ 'ਪੁੱਤਰ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਜਾਗਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਇਆ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਤਿ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ, ਜਾਦੂਗਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭੁਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦੇਂਦੀ ਹੈ; ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ, ਦੋ ਵਾਰ ਜੰਮੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਾਂਗ, ਵਿਅਾਸ ਵੀ ਰੋ ਪਏ। ਸੁਤਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਵਿੱਚ, ਸਾਰਿਆਂ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਕਾਰਣ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕ ਦੀ ਸਵਾਮਿਨੀ, ਉਸ ਮਹਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਿਆਸ, ਜੋ ਯਜ੍ਯ ਦੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਜੰਮੇ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਵਿਅਥਿਤ ਹੋਏ, ਨੂੰ ਸੋਝੀ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਬੋਲ ਆਖੇ। 'ਹੇ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੰਦਨ, ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਸਭ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹੋ; ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਅਸਲ ਸੱਚਾਈ ਨਾ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੋ? ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ, ਪਰ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਸੀ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ, ਹੇ ਭਾਗਵੰਤ? ਇਹ ਭੁਲਾਵਾ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਤਮਾ।' 'ਅਪਣੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰੋ, ਜਾਗਰੂਕ ਰਹੋ, ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪੈਣ ਦਿਓ; ਇਹ ਮੋਹ ਦਾ ਜਾਲ ਸਮਝ ਕੇ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਦੁਖ ਛੱਡ ਦਿਓ। ਭੁੱਖ ਰੋਟੀ ਨਾਲ ਮਿਟਦੀ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ; ਤਰੱਸ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਨਾਲ ਮਿਟਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਨੱਕ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੰਨ ਸੁਣਨ ਨਾਲ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਿਲਾ ਦਾ ਸੁਖ ਮਹਿਲਾ ਨਾਲ ਹੀ ਹੈ—ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਤੁਹਾਡਾ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?' 'ਅਜੀਗਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਯਜ੍ਯ ਲਈ, ਹਰੀਸ਼ਚੰਦਰ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਧਨ ਸੁਖ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਖ ਧਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ ਧਨ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਪੁੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?' 'ਤੁਸੀਂ ਭਾਗਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ, ਮੈਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਓ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਜਨਮ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂ। ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਦੁਲੱਭ ਹੈ, ਤੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋਣਾ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਰਲਾ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੱਕੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।' ਸੁਤਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਅਜਿਹਾ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਚੌਥੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਹੇ ਭਾਗਵੰਤ ਪੁੱਤਰ, ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੰਗਲਮਈ ਤੇ ਸੰਖੇਪ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ ਪੜ੍ਹੋ, ਜਿਸਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਸਕੰਧਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪੰਜ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।' 'ਇਸ ਭਾਗਵਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸੱਚ-ਝੂਠ ਦੀ ਪਛਾਣ ਤੇ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਉਪਜਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰੋ।' 'ਉਸ ਵਿਸ਼ਨੁ ਨੂੰ, ਜੋ ਵਟ-ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਬੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੈਂਡਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਬਚਪਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ, ਜਦ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪ ਚੇਤਨਾਤਮਕ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।' 'ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ, ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ, ਕਿਸ ਲਈ, ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ—ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਮੈਂ ਮੁਕੁੰਦ ਮਹਾਤਮਾ ਵਲ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ।' ਉਸ ਸਮੇਂ, ਦੇਵੀ ਨੇ ਅੱਧੇ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਾਰ ਦਿੱਤਾ: "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਆਪ ਹਾਂ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ।" ਇਹ ਵਚਨ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਸ਼ਨੁ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲਿਆ ਸੀ; ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ, "ਇਹ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਕੌਣ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ?" ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਿਆ। 'ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਾਂ ਕਿ ਇਹ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੈ—ਇਹ ਨਾਰੀ ਹੈ, ਪੁਰਖ ਹੈ ਜਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨਹੀਂ? ਐਸੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਭਾਗਵਤ ਉਸਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਿਆ।' 'ਮਨ ਨੂੰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਵਟ-ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਪਿਆ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਦਾ, ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਿਆ।' 'ਤਦੋਂ, ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੀ, ਸ਼ੰਖ, ਚਕਰ, ਗਦਾ ਤੇ ਕਮਲ ਧਾਰਣ ਕੀਤੇ, ਮੰਗਲਮਈ ਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।' 'ਉਹ ਦੇਵੀ ਦਿਵ੍ਯ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਤੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਾਲੀਆਂ ਸਖੀਆਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ।' 'ਉਹ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ, ਹੌਲੀ ਹਸਦੀ, ਮੰਗਲਮਈ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ, ਅਸੀਮ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।' ਸੁਤਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਜਦ ਵਿਸ਼ਨੁ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਚੰਭੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ, 'ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਨਾਰੀਆਂ ਕਿੱਥੋਂ ਆਈਆਂ? ਮੈਂ ਵਟ-ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਲੈਂਡਾ ਹਾਂ?' 'ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਇਕੱਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਟ-ਵ੍ਰਿੱਛ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਿਆ? ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਬੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਲਿਆਇਆ? ਕੀ ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਹੈ ਜਾਂ ਕੋਈ ਅਣਜਾਣ ਮਾਇਆ? ਇਹ ਦਰਸ਼ਨ ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਕੌਣ ਤੇ ਕਿਸ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ?' 'ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਕੀ ਆਖਾਂ? ਕਿਤੇ ਜਾਵਾਂ ਜਾਂ ਨਾ? ਜਾਂ ਮੌਨ ਰਹਾਂ, ਬਚਪਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਸਾਵਧਾਨ ਤੇ ਨਿਰਲੇਪ?' ਫਿਰ, ਜਦ ਦੇਵੀ ਨੇ ਉਸ ਅਚੰਭਿਤ ਵਿਸ਼ਨੁ ਨੂੰ ਵਟ-ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਲੈਂਡਾ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਹੌਲੀ ਹੱਸ ਕੇ ਆਖਿਆ, 'ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੁ, ਤੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਿਉਂ ਹੋਇਆ? ਮਹਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਰ ਗਿਆ ਸੀ; ਰਚਨਾ ਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਤੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਜੰਮਦਾ ਹੈਂ।