ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਮੁਨਿ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ, "ਪੁੱਤਰ! ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਭਲਾਈ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਮੰਨ, ਚੰਗੀ ਕੁਲ ਦੀ ਕੁਆਰੀ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਕੇ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਚੱਲ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮੈਂ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਵਾਂਗਾ। ਇਹ ਸਦਾ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਇੱਕ ਜਾਲ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਬਾਂਧ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਜੀ, ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਧਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਘੁਲਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਖੁਸ਼ੀ ਕਿੱਥੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ? ਲੋਭੀ ਗਰੀਬ ਨੂੰ ਤੜਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕ ਵੀ ਦੁੱਖ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇੰਦਰ ਵੀ ਆਨੰਦਿਤ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਵੈਰਾਗੀ ਸੰਨਿਆਸੀ; ਫਿਰ ਹੋਰ ਕੌਣ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਧਨ ਨਾਲ ਵੀ ਆਨੰਦ ਪਾ ਸਕੇ? ਜਦੋਂ ਸੰਨਿਆਸੀ ਦੁੱਖੀ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਮਘਵਾਨ ਇੰਦਰ ਵੀ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਹ ਸਵਰਗਪਤੀ ਉਸ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਵਾਘ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਵੀ ਆਨੰਦਤ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੁ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਉਹ ਅਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲਕਸ਼ਮੀਪਤੀ ਵਿਸ਼ਨੁ ਵੀ ਵੱਡੇ ਉੱਦਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਠਿਨ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਕਿਸ ਲਈ ਬਹੁਤ ਆਨੰਦ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਸ਼ੰਕਰ ਜੀ ਵੀ ਸਦਾ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ; ਉਹ ਸਦਾ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਹਨ। ਧਨਵਾਨ, ਜਦੋਂ ਲੋਭੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਚੈਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੁੱਦੇ; ਫਿਰ ਗਰੀਬ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਿਤਾ ਜੀ? ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦੇਂਦੇ ਹੋ, ਜੋ ਸਦਾ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਨਮ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਬੁੱਢਾਪਾ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਮੌਤ ਵੀ ਦੁੱਖ ਹੈ; ਮਾਂ ਦੀ ਕੋਖ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ, ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮੁੜ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਮਲ-ਮੂਤ੍ਰ ਵਿਚ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਦੁੱਖ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ; ਭਿਖ ਮੰਗਣ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ, ਪਿਤਾ ਜੀ। ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾਨ ਲੈ ਕੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ; ਨਿਰਭਰਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੌਤ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪੜ੍ਹ ਲਏ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੀ ਲੋੜ ਲਈ ਧਨਵਾਨਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਪੇਟ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਪੱਤਿਆਂ, ਜੜ੍ਹਾਂ, ਫਲਾਂ ਜਾਂ ਜੋ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਹੋਵੇ, ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਘਰ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਪਰਿਵਾਰ, ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ, ਪੋਤੇ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਵਿਰਸ਼ ਲਈ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਕਿਹੜਾ ਅਨੋਖਾ ਸੁਖ, ਪਿਤਾ ਜੀ? ਮੈਨੂੰ ਯੋਗ ਦਾ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਉਹ ਵਿਧੀ ਸਿਖਾਓ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਮਿਲੇ; ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮੈਨੂੰ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤੀ ਭੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਮੈਨੂੰ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੋ—ਪ੍ਰਾਰਬਧ, ਸੰਚਿਤ, ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ—ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਤਿੰਨ ਜੜਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣ। ਜਿਵੇਂ ਜੋਂਕ ਸਦਾ ਲਹੂ ਪੀਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਔਰਤ ਵੀ; ਪਰ ਮੂਰਖ, ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਭੋਗ, ਤਾਕਤ, ਧਨ, ਤੇੜੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲਾ ਮਨ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰੇਮੀ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਕਿਹੜਾ ਚੋਰ ਐਸਾ ਹੈ? ਨੀਂਦ ਦੇ ਸੁਖ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਮੂਰਖ ਪਤਨੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਭਾਗ ਦੇ ਧੋਖੇ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸੁਖ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਦੁੱਖ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਜਦੋਂ ਵਿਆਸ ਜੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣੇ, ਵਿਆਸ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਆ ਗਈ, ਉਹ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਪਾਏ ਕਿ ਕੀ ਕਰਣ। ਦੁੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ 'ਚੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਸਰੀਰ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਮਨ ਥੱਕ ਗਿਆ। ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਦੁਖੀ ਤੇ ਮਲੂਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਖੁਲ ਗਈਆਂ, ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਹੈਰਾਨੀ ਹੈ, ਮਾਇਆ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਿੰਨੀ ਭਿਆਨਕ ਹੈ! ਇਹ ਤਾਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭੁਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਰਚੇਤਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ। ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ, ਇਹ ਮਾਇਆ ਕੀ ਹੈ ਜਾਂ ਕਿੰਨੀ ਅਕਲਪਨੀਯ ਹੈ, ਜੋ ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਵੀ ਭੁਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਵਿਆਖਿਆਤਾ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਚੀਤਾ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਵਿਧਾਤਾ ਹਨ—ਉਹ ਵੀ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਉਸ ਮਾਇਆ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਦੁਨੀਆਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਭੁਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਫਿਰ ਆਮ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ! ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਮਾਇਆ ਦੇ ਭੁਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਦੇ ਭੁਲ ਗਏ? ਹੈਰਾਨੀ ਹੈ, ਮਾਇਆ ਨੇ ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਬਣਾਈ! ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਇਆ ਨੇ ਹੀ ਵਸ਼ ਕਰ ਲਿਆ। ਪੁਰਾਣਿਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਆਸ ਵਿਸ਼ਨੁ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮੇ, ਪਰ ਉਹ ਵੀ, ਵਪਾਰੀ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਦੀ ਨੌਕਾ ਟੁੱਟ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਮੋਹ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਅੱਜ, ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਹੰਝੂ ਵਗਾ ਰਹੇ ਹਨ; ਮਾਇਆ ਦੀ ਇਹ ਤਾਕਤ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਛੱਡਣ ਔਖੀ ਹੈ। ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ? ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ? ਇਹ ਸਭ ਕੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਭੁਲਾਵਾ ਕਿਵੇਂ ਹੈ? ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ 'ਪਿਤਾ' ਅਤੇ 'ਪੁੱਤਰ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਇਆ ਸੱਚਮੁੱਚ ਤਾਕਤਵਰ ਹੈ, ਜਾਦੂਗਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭੁਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਵੀ ਰੋ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਮੂਲ ਕਾਰਣ, ਸਭ ਦੇਵੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਅੱਗ ਦੀ ਲਪਟਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮੇ, ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਵਿਯੋਗ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਬੜੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਆਖਿਆ: "ਹੇ ਪਰਾਸ਼ਰ ਦੇ ਸੁਪੁੱਤਰ, ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਸਮਝ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹੋ; ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਦੁਖੀ ਕਿਉਂ ਹੋ ਰਹੇ ਹੋ? ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ, ਪਰ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕੌਣ ਸੀ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ, ਹੇ ਭਾਗ੍ਯਵਾਨ, ਇਹ ਸਭ ਭੁਲਾਵਾ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ। ਸਥਿਰ ਰਹੋ, ਜਾਗੋ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮਲਾਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪਾਉ; ਇਸਨੂੰ ਮੋਹ ਦਾ ਜਾਲ ਸਮਝ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਦਿਉ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ। ਭੁੱਖ ਰੋਟੀ ਨਾਲ ਮਿਟਦੀ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ; ਪਿਆਸ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਨਾਲ ਬੁਝਦੀ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।