ਇੱਕ ਵਾਰ, ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਵਿਅਾਸ ਜੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ, “ਪੁੱਤਰ, ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਵੇਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਚਾਹੇ ਉਹ ਸਵਰਗ ਹੋਵੇ, ਮੋਖਸ਼ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ—ਜੋ ਕੁਝ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਅੱਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਭਾ।“ “ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰ। ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਰ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਹਸਤ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕਰ। ਫਿਰ, ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਵੇਂ, ਤਾਂ ਉੱਚਤ ਵ੍ਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਰਵਿਸ਼ ਕਰ ਅਤੇ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈ।“ “ਪੁੱਤਰ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਦਕਦਾਇਕ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਜੇ ਅਤੇ ਮਨ, ਪਤਨੀ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਵਸ਼ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਜਿੱਤਣ ਲਈ, ਵਿਆਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਵਧੇਰੇ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਇਹੀ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ।“ "ਦੇਖ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਕਠਿਨ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ, ਉਪਵਾਸ ਕੀਤਾ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾਈ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਮੈਨਕਾ ਨੇ ਮੋਹਿਤ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੁਣਵਾਨ ਸੀ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।" "ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਮਛੀਵਾਰੇ ਦੀ ਧੀ ਕਾਲੀ ਨੂੰ ਜਹਾਜ਼ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹਾ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਕਾਮ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। ਇ enna ਤੱਕ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਵੀ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਧੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਕਾਮ ਦੇ ਪੰਜ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਏ, ਪਰ ਰੁਦਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।" "ਇਸ ਲਈ, ਪੁੱਤਰ, ਮੇਰੀ ਇਹ ਹਿਤਕਾਰੀ ਸਲਾਹ ਮੰਨ: ਚੰਗੀ ਕੁਲ ਦੀ ਕੁਆਰੀ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਕੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਚਲਾ।" ਇਹ ਸਾਰਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮੈਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਜਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਬੱਝ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਕਿੱਥੇ? ਲਾਲਚੀ ਗਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕ ਵੀ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।“ "ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਸੰਨਿਆਸੀ ਨੂੰ। ਫਿਰ ਹੋਰ ਕੌਣ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵੀ ਸੁਖੀ ਨਹੀਂ? ਜਦ ਸੰਨਿਆਸੀ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਵੀ ਚਿੰਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਲਈ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੁ ਜੀ ਨੂੰ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਲਕਸ਼ਮੀ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਕੇ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲਕਸ਼ਮੀਪਤੀ ਵਿਸ਼ਨੁ ਜੀ ਵੀ ਵੱਡੇ ਉਪਰਾਲੇ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਠਿਨ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਈ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਕਿੱਥੇ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ?" "ਸ਼ੰਕਰ ਜੀ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ; ਉਹ ਸਦਾ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਹਨ। ਧਨਵਾਨ, ਭਾਵੇਂ ਲਾਲਚੀ ਹੋਣ, ਕਦੇ ਵੀ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੁੱਦੇ; ਫਿਰ ਗਰੀਬ ਮਨੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?" "ਅਤੇ, ਪਿਤਾ ਜੀ, ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਬਲ ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਦੁਖਾਂ ਭਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦੇਵੋਗੇ। ਜਨਮ ਦੁਖ ਹੈ, ਬੁੱਢਾਪਾ ਦੁਖ ਹੈ, ਮੌਤ ਵੀ ਦੁਖ ਹੈ; ਜਠਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ, ਪਿਤਾ, ਫਿਰ ਦੁਖ ਹੈ, ਮਲ-ਮੂਤਰ ਵਿੱਚ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਦੁਖ ਬਹੁਤ ਵਧਾ ਹੈ; ਭਿਖ ਮੰਗਣ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧਾ ਦੁਖ ਹੈ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ, ਪਿਤਾ ਜੀ। ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾਨ ਤੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਨਹੀਂ ਜੀਉਂਦੇ; ਆਸਰੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਮੌਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।" "ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਪੂਰਨ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਵਿਦਵਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਲਈ ਅਮੀਰਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਪੇਟ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਿਹੜੀ, ਜੋ ਪੱਤਿਆਂ, ਜੜ੍ਹਾਂ, ਫਲਾਂ ਜਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਨਾਲ ਭਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਹੋਵੇ?" "ਜਦ ਵੱਡਾ ਪਰਿਵਾਰ ਹੋਵੇ—ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ, ਪੋਤੇ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਲਈ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਪਿਤਾ, ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?" "ਮੈਨੂੰ ਯੋਗ ਦਾ ਗਿਆਨ ਤੇ ਉਹ ਵਿਧੀ ਦੱਸੋ, ਜੋ ਸੁਖ ਦੇਵੇ; ਮੈਨੂੰ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਮਨ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸੋ ਕਿ ਕਰਮਾਂ—ਪ੍ਰਾਰਬਧ, ਸੰਚਿਤ, ਤੇ ਵਰਤਮਾਨ—ਦੇ ਨਾਸ਼ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਤਿੰਨ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣ।" "ਜਿਵੇਂ ਜੌਂਕ ਸਦਾ ਖੂਨ ਚੁੰਦੀ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਇਤਤਤ, ਪਰ ਮੂਰਖ, ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ। ਸੁਖ, ਤਾਕਤ, ਧਨ, ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਵਿਕਾਰ—all ਕੁਝ ਪਿਆਰੀ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਕਿਹੜਾ ਚੋਰ ਐਸਾ ਹੈ?" "ਸੂਖ ਦੀ ਨਾਸ ਲਈ ਮੂਰਖ ਪਤਨੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਕਿਸਮਤ ਵਲੋਂ ਠੱਗਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਦੁਖ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਨਹੀਂ।" ਇਹ ਦੋਹਾਂ—ਵਿਆਸ ਤੇ ਸ਼ੁਕਦੇਵ—ਦੇ ਵਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਆਸ ਜੀ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਧ ਗਈ। ਉਹ ਸੋਚ ਵਿਚ ਪੈ ਗਏ ਕਿ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰਾਂ। ਦੁੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ 'ਚ ਹੰਝੂ ਆ ਗਏ, ਸਰੀਰ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਤੇ ਮਨ ਥੱਕ ਗਿਆ। ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਐਸੇ ਦੁਖੀ ਤੇ ਹਤਾਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਮਾਇਆ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਿੰਨੀ ਭਿਆਨਕ ਹੈ! ਇਹ ਤਾਂ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕ, ਸਾਰੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲਿਆਂ, ਤੇ ਵਿਆਸ ਜੀ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਭਟਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਇਹ ਮਾਇਆ ਕੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੰਨੀ ਅਟੱਲ ਹੈ ਕਿ ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਨੰਦਨ, ਵਿਆਸ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਮੋਹਿਤ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਵਕਤਾ, ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਰਚੇਤਾ, ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਕਰਤਾ ਹਨ—ਉਹ ਵੀ ਇਸ ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਮੈਂ ਉਸ ਮਾਇਆ ਰੂਪਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ, ਇ enna ਤੱਕ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਸ਼ਿਵ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵੀ ਮੋਹਿਤ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਆਮ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ! ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਦੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਏ।" "ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਸਮਰਥਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਇਆ ਨੇ ਰਚੀ ਹੈ! ਇ enna ਤੱਕ ਕਿ ਪਰਮ ਗਿਆਨੀ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਇਆ ਨੇ ਵਸ਼ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਆਸ ਤੇ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਵਿਚਕਾਰ ਮਾਇਆ, ਕਰਮ, ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਬਾਰੇ ਇਹ ਗੰਭੀਰ ਸੰਵਾਦ ਚੱਲ ਪਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਗੁੱਝਲ ਸਵਾਲ ਉਭਰ ਆਏ, ਤੇ ਮਾਇਆ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਤਾਕਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਚੰਭਿਤ ਕਰ ਗਈ।