ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਘਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਹੀ ਲੋਕ ਸਮਝਦਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਾਇਆ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ—ਉਹੀ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਵਿਅਰਥ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਬੰਨ੍ਹਨ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ? ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਹੀ ਪਾਠ ਜਲਦੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੰਸਾਰਕ ਜੰਜੀਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇਵੇ। ਘਰ ਨੂੰ ਘਰ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਇਕ ਕੈਦਖਾਨੇ ਵਾਂਗ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਕਿੱਥੇ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਕਰਕੇ, ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮੈਂ ਡਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਗਿਆਨ, ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਭਾਗ ਦੇ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਮੁੜ ਬੰਨ੍ਹਨ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਅਫ਼ਸੋਸਯੋਗ ਹਨ। ਫਿਰ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਘਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਤਾਂ ਕੈਦ ਹੈ, ਨਾਂ ਹੀ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦਾ ਕਾਰਨ। ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਘਰ ਗ੍ਰਹਸਥ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਘਰ-ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਧਨ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਮਾਉਂਦਾ, ਵੇਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਦਾ, ਸੱਚ ਬੋਲਦਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਤਪਸਵੀ, ਵਨਵਾਸੀ ਤੇ ਵਰਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘਰ-ਵਾਲਿਆਂ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਧਰਮ ਵਿਚ ਸਥਿਰ ਹਨ, ਉਹ ਘਰ-ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਭਰੋਸੇ, ਭੋਜਨ, ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਤੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਆਦਿ ਮਹਾਨ ਅਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਗ੍ਰਹਸਥ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੋਈ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਵੇਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰੇ, ਉਹਦੇ ਲਈ ਸਵਰਗ, ਮੁਕਤੀ ਜਾਂ ਚੰਗਾ ਜਨਮ—ਜੋ ਚਾਹੇ—ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਅੱਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ, ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਨਿਭਾ। ਦੇਵਤੇ, ਪਿਤਰ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰ, ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕਰ, ਉਸਨੂੰ ਧਰਮ ਸਿਖਾ ਕੇ ਗ੍ਰਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ। ਫਿਰ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਵਨਵਾਸੀ ਆਸ਼੍ਰਮ ਤੇ ਵਿਰਕਤੀ (ਸੰਨਿਆਸ) ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਜਾ। ਪੁੱਤਰ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਮੋਹਕ ਅਤੇ ਬੇਹੱਦ ਵਧੀਆ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੰਜੇ ਅਤੇ ਮਨ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖੇ ਨਾਲ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਸੰਸਕਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਆਹ ਕਰ, ਉਮਰ ਹੋਣ 'ਤੇ ਤਪ ਕਰ—ਇਹੀ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਵੱਡੀਆਂ ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਇਆ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਨਕਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਜੰਮੀ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਵੀ ਜਦੋਂ ਮਛੀਵੇਂ ਦੀ ਧੀ ਕਲੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਮੋਹ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਨਾਵ ਦੇ ਕੋਲ ਹੀ ਲੈ ਲਿਆ। ਇ enਨ੍ਹਾ ਤੱਕ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੁੱਤਰੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਏ, ਪਰ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲਈ, ਪੁੱਤਰ, ਮੇਰੀ ਮੰਗਲਮਈ ਸਲਾਹ ਮੰਨ, ਚੰਗੇ ਕੁਲ ਦੀ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚੱਲ। ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮੈਂ ਘਰ ਨਹੀਂ ਵਸਾਉਂਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਦਾ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਇਕ ਜੰਜਾਲ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਧਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹਨ, ਉਥੇ ਖੁਸ਼ੀ ਕਿੱਥੇ? ਲੋਭੀ ਗਰੀਬ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕ ਦੁੱਖ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇ enਨ੍ਹਾ ਤੱਕ ਕਿ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਵੀ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਵੈਰਾਗੀ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਹੋਰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਤਪਸਵੀ ਦੁੱਖੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇੰਦਰ (ਮਘਵਾਨ) ਵੀ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਪਸਵੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇ enਨ੍ਹਾ ਤੱਕ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਜੀ ਨੂੰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਲਕਸ਼ਮੀ ਪਾਈ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਅਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕਰਕੇ ਸਦਾ ਚਿੰਤਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲਕਸ਼ਮੀਪਤੀ (ਵਿਸ਼ਨੂੰ) ਵੀ ਵੱਡੀਆਂ ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਈ ਵੱਡਾ ਸੁਖ ਕਿੱਥੇ? ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸ਼ੰਕਰ ਜੀ ਵੀ ਸਦਾ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਦਾ ਤਪ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਧਨਵਾਨ ਹਨ, ਉਹ ਲੋਭ ਕਰਕੇ ਚੈਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੁੱਤਦੇ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਗਰੀਬ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਿਤਾ ਜੀ? ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਦੁਖਾਂ ਭਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੰਦੇ ਹੋ। ਜਨਮ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਬੁੱਢਾਪਾ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਮੌਤ ਵੀ ਦੁੱਖ ਹੈ; ਮਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਫਿਰ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਗੰਦਗੀ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਵਿੱਚ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਲਈ, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਲੋਭ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਦੁੱਖ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ; ਭਿਖ ਮੰਗਣ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ, ਪਿਤਾ ਜੀ। ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾਨ ਲੈ ਕੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਨਿਰਭਰਤਾ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਜਿਉਂਦੇ ਜੀਉਂਦੇ ਮੌਤ ਆਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪੜ੍ਹ ਲਏ, ਉਹ ਵੀ ਅਖੀਰਕਾਰ ਆਪਣੀ ਲੋੜ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਅਮੀਰਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਪੇਟ ਦੀ ਕੀ ਚਿੰਤਾ, ਉਹ ਤਾਂ ਪੱਤਿਆਂ, ਜੜ੍ਹੀਆਂ, ਫਲ ਜਾਂ ਜੋ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇ ਸੰਤੋਖ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਵੱਡਾ ਪਰਿਵਾਰ, ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ, ਪੋਤੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਜੀ, ਇੰਝ ਆਸ਼ਚਰਜਮਈ ਖੁਸ਼ੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਯੋਗ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਗਿਆਨ ਸਿਖਾਓ ਜੋ ਆਨੰਦ ਦੇਵੇ; ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮੈਨੂੰ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਮਨ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਤਰੀਕਾ ਦੱਸੋ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਰਬਧ, ਸੰਚਿਤ ਤੇ ਵਰਤਮਾਨ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਜੋ ਕਰਮ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਮੁੱਕ ਜਾਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਜੌਂਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੂਨ ਪੀਂਦੀ ਹੈ, ਇੰਝ ਔਰਤ ਵੀ ਸਭ ਕੁਝ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਮੂਰਖ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ। ਸੁਖ, ਤਾਕਤ, ਧਨ, ਕਪਟ ਭਰੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਸਭ ਕੁਝ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਚੋਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅੱਗੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਰੱਖੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮੋਹ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ।