ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਕੁੱਖ ਤੋਂ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਕੁੱਖ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਮੈਂ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁੱਖ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਮਨ ਲੀਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਮਲ-ਮੂਤ੍ਰ ਦੇ ਸੁਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੌਣ ਕਰੇ? ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਆਤਮ-ਸੁਖ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਲਾਲਚੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੈਂ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਾਇਆ। ਪਰ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਜੋ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾਤਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਤਰਵਾ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਦਵਾਨ ਹਕੀਮ ਆਪ ਹੀ ਬੀਮਾਰ ਹੋ ਕੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰੇ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਗੁਰੂ ਮੋਖਸ਼ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਰੂਪੀ ਸੱਪ ਤੋਂ ਡਰ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਸੱਚਾਈ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਬਚਾ ਲੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦਾ ਚੱਕਰ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ—ਕਦੇ ਵੀ ਠਹਿਰਾਉ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਸੂਰਜ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਥੇ ਵੀ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ। ਪਿਤਾ ਜੀ, ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਸੁਖ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਮੂਰਖਾਂ ਦਾ ਸੁਖ ਤਾਂ ਗੰਦ ਵਿਚ ਰਿਹਾਂ ਕਿਰਮੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਵੇਦਾਂ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸੰਸਾਰਕ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੂਰਖਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੀਆ ਨਹੀਂ—ਉਹ ਤਾਂ ਕੁੱਤੇ, ਗਧੇ ਜਾਂ ਸੂਰ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਪਾ ਲਿਆ, ਵੇਦ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਪੜ੍ਹ ਲਏ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ ਕਿਸ ਨੂੰ ਮਿਲੇਗੀ? ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੋਈ ਅਚੰਭੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਘਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਮਝਦਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮਾਇਆ ਦੀ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਵਾਲੀ ਦਸ਼ਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹੀ ਸੱਚੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਹ ਵਿਅਰਥ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਜੇ ਉਹ ਸਿਰਫ ਬੰਨ੍ਹ ਵਧਾਉਣ? ਜੋ ਪਾਠ ਮੋਹ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦਿਵੇ, ਉਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਘਰ ਨੂੰ 'ਗ੍ਰਿਹ' ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਬੰਨ੍ਹਨ ਵਾਲੀ ਜੇਲ੍ਹ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਸੁਖ ਕਿਥੇ? ਇਸ ਵਾਸਤੇ, ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮੈਂ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਜਿਹੜੇ ਅਗਿਆਨ, ਮੰਦ-ਮੱਤ, ਤੇ ਭਾਗ ਦੇ ਮਾਰੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਵੀ ਮੁੜ ਬੰਨ੍ਹ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਪੁੱਤਰ, ਘਰ ਨਾਂ ਤਾਂ ਜੇਲ੍ਹ ਹੈ, ਨਾਂ ਹੀ ਬੰਨ੍ਹਨ ਦਾ ਕਾਰਨ। ਜੇਕਰ ਮਨ ਵਿਚ ਮੁਕਤੀ ਆ ਗਈ, ਤਾਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਧਨ ਕਮਾਵੇ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰੇ, ਸੱਚ ਬੋਲੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਰਹੇ, ਉਹ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।" "ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਤਪਸਵੀ, ਵਨਵਾਸੀ ਤੇ ਵਰਤ ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦੇ ਘਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਧਰਮ ਵਿਚ ਅਡਿੱਠ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ, ਅਨ, ਸੱਚੀ ਗੱਲ, ਤੇ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।" "ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਕੋਈ ਧਰਮ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਵਸੀਸ਼ਠ ਆਦਿ ਮਹਾਨ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਵੇਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਸੁਵਰਗ, ਮੁਕਤੀ ਜਾਂ ਉੱਚ ਜਨਮ—ਜੋ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੀਵਨ ਦੇ ਇਕ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਵੱਲ ਵਧਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਅੱਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰ, ਆਪਣਾ ਕਰਤੱਬ ਨਿਭਾ।" "ਦੇਵਤੇ, ਪਿਤਰ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਲਈ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰ। ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰ, ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਮ ਸਿਖਾ ਕੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ। ਫਿਰ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਵਨਵਾਸੀ ਹੋ ਜਾ, ਉੱਚਤ ਵਰਤ ਧਾਰ, ਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਸੰਨਿਆਸੀ ਬਣ।" "ਇੰਦਰੀਆਂ ਬਹੁਤ ਮੋਹਕ ਹਨ, ਤੇ ਪੰਜੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਪਤਨੀ ਦੇ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਵਿਦਵਾਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾਉਣ ਲਈ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲੈ; ਵਧਾਪੇ ਵਿੱਚ ਤਪ ਕਰ—ਇਹੀ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ।" "ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਕਠਿਨ ਤਪ ਕਰਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਮੈਨਕਾ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਪੈ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਜੰਮੀ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਪਰਾਸ਼ਰ, ਜਦੋਂ ਮਛੀ-ਮਾਰ ਦੀ ਧੀ ਕਲੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਮੋਹ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਨੌਕਾ ਕੋਲ ਮਿਲਾ। ਇ en Brahma ਵੀ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਪੰਜ ਮੋਹ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਿਆ, ਪਰ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।" "ਇਸ ਲਈ, ਪੁੱਤਰ, ਮੇਰੀ ਭਲਾਈ ਵਾਲੀ ਸਲਾਹ ਮੰਨ: ਚੰਗੀ ਕੁਲ ਦੀ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਚੱਲ।" ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਂ ਇਕ ਫੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਪੀੜਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸੁਖ ਕਿੱਥੇ? ਲਾਲਚੀ ਲੋਕ ਗਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਵੀ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।" "ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਖ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਵੈਰਾਗੀ ਸੰਨਿਆਸੀ ਨੂੰ; ਫਿਰ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਰੱਖ ਕੇ ਵੀ ਸੁਖੀ ਹੋਵੇ? ਜਦੋਂ ਤਪਸਵੀ ਨੂੰ ਦੁੱਖੀ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਮਘਵਾਨ ਇੰਦਰ ਵੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਹ ਉਸ ਲਈ ਕਈ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਖ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ; ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗ ਵਿਚ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।" "ਲਕਸ਼ਮੀਪਤੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਵੀ ਵੱਡੇ ਯਤਨ ਤੇ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਹੋਰ ਕਿਸ ਲਈ ਵੱਡਾ ਸੁਖ ਹੈ? ਸ਼ੰਕਰ ਜੀ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ; ਉਹ ਸਦਾ ਤਪ ਕਰਦੇ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਧਨਵਾਨ ਹਨ, ਉਹ ਲਾਲਚੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਚੈਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੁੱਤਦੇ; ਫਿਰ ਗਰੀਬ ਨੂੰ ਸੁਖ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲੇ? ਪਿਤਾ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਹੀ ਜੰਮਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਦੁਖੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੰਦੇ ਹੋ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਵਿਰਕਤੀ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦੁਖਾਂ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਪਿਤਾ ਅੱਗੇ ਰੱਖੀ।