ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, “ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕ, ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਬਣ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰ। ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਵੱਡੀ ਆਸ ਪੂਰੀ ਕਰ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ!” ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਫਿਰ ਦਿਲੋਂ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, “ਤੂੰ ਭਿਆਨਕ ਤਪ ਕਰਕੇ, ਮਾਂ ਦੇ ਬਿਨਾ ਹੀ ਜਨਮ ਲਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਦੇਵਸਰੂਪ ਗਿਆਨੀ ਪੁੱਤਰ! ਮੈਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ, ਰਖਿਆ ਦੇ।” ਜਦੋਂ ਵਿਆਸ ਜੀ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਥੇ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਆ ਗਏ। ਉਹ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੈਰਾਗੀ ਸਨ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਅਤਿਅੰਤ ਭਗਤੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਪ ਹੋਵੇ। ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਵਿਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਹੇ ਵੇਦਵਿਆਸ, ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਕਿਉਂ ਆਖਦੇ ਹੋ? ਮੈਨੂੰ ਸੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਓ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਆਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ।” ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, “ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਮੈਂ ਸੌ ਸਾਲ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਤੇਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਮਿਲਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਕੋਲੋਂ ਧਨ ਮੰਗ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਤੂੰ ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੇ ਸੁਖ ਭੋਗ, ਹੇ ਪ੍ਰਬੀਨ ਪੁੱਤਰ!” ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮਨੁੱਖੀ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਸੁਖ ਐਸਾ ਹੈ ਜੋ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ? ਦੱਸੋ, ਗਿਆਨੀ ਤਾਂ ਉਸ ਸੁਖ ਨੂੰ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਜੇ ਮੈਂ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਵਾਂ, ਤਾਂ ਪਤਨੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਜੋ ਹੋਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਇਸਤਰੀ ਦੇ, ਉਸ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਸੁਖ? ਲੋਹੇ ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਦੀ ਜੰਜੀਰ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਛੁਟ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਪੁੱਤਰ-ਪਤਨੀ ਦੀ ਮੋਹ-ਜੰਜੀਰ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ, ਉਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੁਟਦਾ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਗੰਦਗੀ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਰੁਚੀ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ?” ਉਹ ਅੱਗੇ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਮੈਂ ਤਾਂ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲਿਆ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਗਰਭ ਨਾਲ ਕਿਹੜਾ ਲਗਾਅ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੈਂ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅਤੁਲ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਵਿਅਰਥ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਿਉਂ ਹੋਵੇ? ਜੋ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਦੇ ਲਾਲਚੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।” ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਫਿਰ ਦੱਸਿਆ, “ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹੇ ਅਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਮਝਾਏ, ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਹਿੰਸਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਜੀ, ਜੋ ਸਭ ਗੁਰੂ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਵਸ਼ ਹਨ, ਤਾਂ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਬਚਾ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਡਾਕਟਰ ਆਪ ਬੀਮਾਰ ਹੋ ਕੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰੇ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਗੁਰੂ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ।” “ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ-ਸਰਪ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ, ਤੱਤ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਲ ਬਚਾਓ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਜੀਵਨ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਹਰ ਵੇਲੇ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਵੀ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਪਿਤਾ, ਜਗਤ ਵਿਚਲਾ ਕਿਹੜਾ ਸੁਖ ਆਤਮ-ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ? ਮੂਰਖਾਂ ਦਾ ਸੁਖ ਤਾਂ ਗੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਪਏ ਕੀੜਿਆਂ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਵੇਦ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਵੀ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੂਰਖਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕੁੱਤੇ, ਗਧੇ ਅਤੇ ਸੂਰਾਂ ਵਰਗੇ ਹਨ। ਜੇ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਦੁਲਭ ਜਨਮ, ਵੇਦ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਕੌਣ ਛੁਟ ਸਕਦਾ ਹੈ?” “ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਚੰਭੀ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਘਰ ਵਿਚ ਮੋਹ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਗਿਆਨੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮਾਇਆ ਦੀ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੰਜੀਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਫਸਦਾ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨੀ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਮਾਹਰ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵਿਅਰਥ ਪਾਠ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਬੰਧਨ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਪਾਠ ਕਰ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦਿਵੇ।” “ਘਰ ਨੂੰ ਘਰ ਇਸ ਲਈ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਘਰ ਹੀ ਕੈਦਖਾਨਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਕਿਹੜਾ ਸੁਖ? ਇਸ ਲਈ, ਪਿਤਾ, ਮੈਂ ਡਰਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਹੜੇ ਅਗਿਆਨੀ, ਮੰਦੇ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਮਿਲਣ ਉੱਤੇ ਵੀ ਮੁੜ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, “ਪੁੱਤਰ, ਘਰ ਕੈਦ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਬੰਧਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਨ ਧਰਮ ਨਾਲ ਕਮਾਂਦਾ, ਵੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਦਾ, ਸੱਚ ਬੋਲਦਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਰਹਿੰਦਾ, ਉਹ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਤਪਸਵੀ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਅਤੇ ਵਰਤ ਵਾਲੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੇ ਘਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਠ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ, ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਨੂੰ ਭੋਜਨ, ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਆਦਿ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ ਅਪਣਾਇਆ, ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉੱਚਾ ਧਰਮ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।” “ਹੇ ਸੁਭਾਗੀ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲਈ ਕਿਹੜੀ ਵਸਤੂ ਅਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ? ਚਾਹੇ ਉਹ ਸੁਗਤਿ, ਮੋਖਸ਼ ਜਾਂ ਉੱਚਾ ਜਨਮ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਚਾਹੇ ਉਹ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਕ ਆਸ਼੍ਰਮ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹਵਨ-ਅੱਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ, ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਾਂ ਨਿਭਾ। ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰ। ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕਰ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ।” “ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਵਨ ਨੂੰ ਜਾ, ਉੱਚਾ ਵਰਤ ਲੈ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਅਪਣਾ, ਤੇ ਫਿਰ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈ। ਹੇ ਸੁਭਾਗੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮੱਤਵਾਲੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੰਜੇ ਤੇ ਮਨ, ਪਤਨੀ ਦੇ ਬਿਨਾ ਬੜੀ ਔਖੈ ਨਾਲ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਆਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਬੁੱਢੇਪੇ ਵਿੱਚ ਤਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।” “ਹੇ ਸੁਭਾਗੀ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਬੜੀ ਉਕਟ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ, ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਵੀ, ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮੇਨਕਾ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਤਵਿਕ ਪੁੱਤਰੀ ਸੀ, ਜਨਮੀ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਮਛੀਏ ਦੀ ਧੀ ਕਲੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਕਾਮ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਕੋਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਵੀ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਧੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਕਾਮ ਦੇ ਪੰਜ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜ ਪਏ, ਪਰ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਆਸ ਜੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਵਿਚਕਾਰ ਇਹ ਗੰਭੀਰ ਸੰਵਾਦ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਿਤਾ ਨੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੀ, ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਮੱਤ ਦਿੱਤਾ।