ଯଦ୍ରାଜା ମୁନଯେଽନ୍ଧାଯ ଦତ୍ତା ପୁତ୍ରୀ ସୁଲୋଚନା । କୁରୂପା ଗୁଣହୀନା ଵା ନାରୀ ଲକ୍ଷଣଵର୍ଜିତା
ଯେତେବେଳେ ରାଜା ତାଙ୍କର କନ୍ୟା ସୁଲୋଚନାଙ୍କୁ ଏକ ଅନ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେଇ କନ୍ୟା ଯଦି ଅପ୍ରସନ୍ନ ଦେହ, ଗୁଣହୀନ କିମ୍ବା ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ନଥିବା ହେଉଥିବେ—
ପୁତ୍ରୀ ଯଦା ଭଵେଦ୍ରାଜା ତଦାନ୍ଧାଯ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି । ଜ୍ଞାତ୍ଵାନ୍ଧଂ ସୁମୁଖୀଂ କସ୍ମାଦ୍ଦତ୍ତଵାନ୍ନୃପସତ୍ତମଃ
ଯଦି ରାଜାଙ୍କ ପାଖରେ କନ୍ୟା ଥାଏ, ସେ ଏହି କନ୍ୟାକୁ ଅନ୍ଧ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଦେଇଦିଅନ୍ତି; ଏହି ଅନ୍ଧତ୍ୱ ଜାଣିଥିଲେ, ଏତେ ସୁନ୍ଦର କନ୍ୟାକୁ କାହିଁକି ଦେଲେ ଏହି ମହାନ ରାଜା?
କାରଣଂ ବ୍ରୂହି ମେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନନୁଗ୍ରାହ୍ଯୋଽସ୍ମି ସର୍ଵଦା । ସୂତ ଉଵାଚ - ଇତି ରାଜ୍ଞୋ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପରୀକ୍ଷିତସୁତସ୍ଯ ଵୈ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହାର କାରଣ ମୋତେ କହ, ମୁଁ ସଦା ତୁମ ଦୟା ପାଇଁ ଆଗ୍ରହୀ। ସୂତ କହିଲେ— ରାଜାଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କ ପୁଅ—
ଦ୍ଵୈପାଯନଃ ପ୍ରସନ୍ନାତ୍ମା ତମୁଵାଚ ହସନ୍ନିଵ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଵୈଵସ୍ଵତସୁତଃ ଶ୍ରୀମାଞ୍ଛର୍ଯାତିର୍ନାମ ପାର୍ଥିଵଃ
ଦ୍ୱୈପାୟନ ହସିଥିବା ପରି ଆନନ୍ଦ ହୃଦୟରେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ। ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ବୈବସ୍ବତଙ୍କ ପୁଅ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଶର୍ୟାତି ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ।
ତସ୍ଯ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ସହସ୍ରାଣି ଚତ୍ଵାର୍ଯାସନ୍ପରିଗ୍ରହାଃ । ରାଜପୁତ୍ର୍ଯଃ ସରୂପାଶ୍ଚ ସର୍ଵଲକ୍ଷଣସଂଯୁତାଃ
ତାଙ୍କର ଚାରି ହଜାର ରାଣୀ ଥିଲେ, ସମସ୍ତେ ରାଜକୁମାରୀ, ସୁନ୍ଦର ଓ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଯୁକ୍ତ।
ପତ୍ନ୍ଯଃ ପ୍ରେମଯୁତାଃ ସର୍ଵାଃ ପ୍ରିଯା ରାଜ୍ଞଃ ସୁସମ୍ମତାଃ । ଏକା ପୁତ୍ରୀ ତୁ ତାସାଂ ଵୈ ସୁକନ୍ଯା ନାମ ସୁନ୍ଦରୀ
ସମସ୍ତ ରାଣୀମାନେ ପ୍ରେମ ଭରିଥିଲେ, ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଓ ସମ୍ମାନିତ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ମାତ୍ର କନ୍ୟା ଥିଲେ, ନାମ ସୁକନ୍ୟା, ଯିଏ ବହୁତ ସୁନ୍ଦର।
ପିତୁଃ ପ୍ରିଯା ଚ ମାତୄଣାଂ ସର୍ଵାସାଂ ଚାରୁହାସିନୀ । ନଗରାନ୍ନାତିଦୂରେଽଭୂତ୍ସରୋ ମାନସସନ୍ନିଭମ୍
ସେ କନ୍ୟା ପିତାଙ୍କ ଓ ସମସ୍ତ ମାଆଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ମଧୁର ହସ ଥିଲା। ନଗରରୁ ଅତି ଦୂର ନୁହେଁ, ଏକ ହ୍ରଦ ଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ମାନସ ସରୋବର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ବଦ୍ଧସୋପାନମାର୍ଗଂ ଚ ସ୍ଵଚ୍ଛପାନୀଯପୂରିତମ୍ । ହଂସକାରଣ୍ଡଵାକୀର୍ଣଂ ଚକ୍ରଵାକୋପଶୋଭିତମ୍
ସେହି ହ୍ରଦରେ ନିମ୍ନମୁଖୀ ସିଢ଼ି ଥିଲା, ପରିଷ୍କାର ପାନୀୟ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ହଂସ ଓ କାରଣ୍ଡବ ପକ୍ଷୀ ଘିରିଥିଲେ, ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ।
ଦାତ୍ଯୂହସାରସାକୀର୍ଣଂ ସର୍ଵପକ୍ଷିଗଣାଵୃତମ୍ । ପଞ୍ଚଧାକମଲୋପେତଂ ଚଞ୍ଚରୀକସୁସେଵିତମ୍
ଦାତ୍ୟୁହ ଓ ସାରସ ପକ୍ଷୀ ଭରିଥିଲେ, ସମସ୍ତ ପକ୍ଷୀ ଘିରିଥିଲେ, ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର କମଳ ରହିଥିଲା, ମଧୁମକ୍ଷିକା ଦ୍ୱାରା ସେବିତ।
ପାର୍ଶ୍ଵତଶ୍ଚ ଦ୍ରୁମାକୀର୍ଣଂ ଵେଷ୍ଟିତଂ ପାଦପୈଃ ଶୁଭୈଃ । ସାଲୈସ୍ତମାଲୈଃ ସରଲୈଃ ପୁନ୍ନାଗାଶୋକମଣ୍ଡିତମ୍
ହ୍ରଦର ପାଖରେ ବହୁତ ଗଛ ଘିରିଥିଲା, ସୁଭାଗ୍ୟ ଦାୟକ ବୃକ୍ଷରେ ଆବୃତ। ସାଲ, ତମାଳ, ସରଳ, ପୁନ୍ନାଗ ଓ ଅଶୋକ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ।
ଵଟାଶ୍ଵତ୍ଥକଦମ୍ବୈଶ୍ଚ କଦଲୀଖଣ୍ଡରାଜିତମ୍ । ଜମ୍ବୀରୈର୍ବୀଜପୂରୈଶ୍ଚ ଖର୍ଜୂରୈଃ ପନସୈସ୍ତଥା
ବଟ, ଅଶ୍ୱଥ୍ଥ, କଦମ୍ବ ଓ କଦଳୀ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଜମ୍ବିର, ବୀଜପୁର, ଖଜୁରି ଓ ପନସ ଗଛ ମଧ୍ୟ ଥିଲା।
କ୍ରମୁକୈର୍ନାରିକେଲୈଶ୍ଚ କେତକୈଃ କାଞ୍ଚନଦ୍ରୁମୈଃ । ଯୂଥିକାଜାଲକୈଃ ଶୁଭ୍ରୈଃ ସଂଵୃତଂ ମଲ୍ଲିକାଗଣୈଃ
କ୍ରମୁକ, ନାରିକେଳ, କେତକୀ ଓ ସୁନା ବୃକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ; ଶୁଭ୍ର ଯୁଥିକା ମାଳା ଓ ମଲ୍ଲିକା ଫୁଲର ଗୋଛା ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ।
ଜମ୍ବ୍ଵାମ୍ରତିନ୍ତିଣୀଭିଶ୍ଚ କରଞ୍ଜକୁଟଜାଵୃତମ୍ । ପଲାଶନିମ୍ବଖଦିରବିଲ୍ଵାମଲକମଣ୍ଡିତମ୍
ଜାମୁ, ଆମ୍ବ, ଟେଁଟୁଳି, କରଞ୍ଜ, କୁଟଜ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିଲା; ପଳାଶ, ନିମ, ଖଦିର, ବିଲ୍ବ ଓ ଆଉ ଆମଳକ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ।
ବଭୂଵ କୋକିଲାରାଵଃ କେକାସ୍ଵନଵିରାଜିତମ୍ । ତତ୍ସମୀପେ ଶୁଭେ ଦେଶେ ପାଦପାନାଂ ଗଣାଵୃତେ
ସେଠାରେ କୋଇଲି ଓ ମୟୂରର ଡାକ ଗୁଞ୍ଜିଥିଲା; ସେ ଶୁଭ୍ର ସ୍ଥାନରେ ବହୁତ ଗଛ ଘିରିଥିଲା—
ଭାର୍ଗଵଶ୍ଚ୍ଯଵନଃ ଶାନ୍ତସ୍ତାପସଃ ସଂସ୍ଥିତୋ ମୁନିଃ । ଜ୍ଞାତ୍ଵାସୌ ଵିଜନଂ ସ୍ଥାନଂ ତପସ୍ତେପେ ସମାହିତଃ
ଭାର୍ଗବ ଚ୍ୟବନ ନାମକ ଶାନ୍ତ ତାପସୀ ମୁନି ସେଠାରେ ବସିଥିଲେ; ସେ ଏହି ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନ ଜାଣି, ଏକାଗ୍ର ମନେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ।
କୃତ୍ଵା ଦୃଢାସନଂ ମୌନମାଧାଯ ଜିତମାରୁତଃ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ ସଂଯମ୍ଯ ତ୍ଯକ୍ତାହାରସ୍ତପୋନିଧିଃ
ସେ ଦୃଢ଼ ଆସନ ନେଇ, ମୌନ ଧରି, ପ୍ରାଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ରେଖା ରଖି, ଖାଦ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି, ତପସ୍ୟାରେ ଲୀନ ହେଇଥିଲେ।
ଜଲପାନାଦିରହିତୋ ଧ୍ଯାଯନ୍ନାସ୍ତେ ପରାମ୍ବିକାମ୍ । ସଵଲ୍ମୀକୋଽଭଵଦ୍ରାଜଲ୍ଲଁତାଭିଃ ପରିଵେଷ୍ଟିତଃ
ଜଳ ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ନ ଖାଇ, ସେ ପରାମ୍ବିକାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ବସିଥିଲେ; ରାଜା, ସେ ଲତା ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଥିଲେ।
କାଲେନ ମହତା ରାଜନ୍ ସମାକୀର୍ଣଃ ପିପୀଲିକୈଃ । ତଥା ସ ସଂଵୃତୋ ଧୀମାନ୍ମୃତ୍ପିଣ୍ଡ ଇଵ ସର୍ଵତଃ
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ରାଜା, ସେ ପିପିଲିକା ଦ୍ୱାରା ଘିରିଯାଇଥିଲେ; ଏପରି ଭାବେ, ସେ ଜ୍ଞାନୀ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ମାଟିର ଗୋଳି ପରି ଆବୃତ ହେଇଗଲେ।
କଦାଚିତ୍ସ ମହୀପାଲଃ କାମିନୀଗଣସଂଵୃତଃ । ଆଜଗାମ ସରୋ ରାଜନ୍ ଵିହର୍ତୁମିଦମୁତ୍ତମମ୍
ଏକଥରେ, ରାଜା, ଜଣେ ରାଜା ତାଙ୍କର ଅନେକ ମହିଳାଙ୍କ ସହିତ ଏହି ଅତି ଉତ୍ତମ ହ୍ରଦକୁ ମଜା କରିବାକୁ ଆସିଲେ।
ଶର୍ଯାତିଃ ସୁନ୍ଦରୀଵୃନ୍ଦସଂଯୁତଃ ସଲିଲେଽମଲେ । କ୍ରୀଡାସକ୍ତୋ ମହୀପାଲୋ ବଭୂଵ କମଲାକରେ
ଶର୍ୟାତି ନାମକ ରାଜା ସୁନ୍ଦରୀମାନେ ଘେରି ରହିଥିବା ଏହି ପଦ୍ମରେ ଭରିଥିବା ପବିତ୍ର ଜଳରେ ଖେଳିବାରେ ଲଗି ଥିଲେ।
ସୁକନ୍ଯା ଵନମାସାଦ୍ଯ ଵିଜହାର ସଖୀଵୃତା । ସୁମନାଂସି ଵିଚିନ୍ଵନ୍ତୀ ଚଞ୍ଚଲା ଚଞ୍ଚଲୋପମା
ସୁକନ୍ୟା ତାଙ୍କ ସହେଳୀମାନେ ସହିତ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପହଞ୍ଚି, ଫୁଲ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ପକ୍ଷୀ ପରି ଚଞ୍ଚଳ ଏବଂ ଖେଳମସ୍ତ ଥିଲେ।
ସର୍ଵାଭରଣସଂଯୁକ୍ତା ରଣଚ୍ଚରଣନୂପୁରା । ଚଂକ୍ରମମାଣା ଵଲ୍ମୀକଂ ଚ୍ଯଵନସ୍ଯ ସମାସଦତ୍
ସମସ୍ତ ଗହନା ପିନ୍ଧିଥିବା, ଚାଲିବା ସମୟରେ ପାଉଁଜି ଝଙ୍କାର ହେଉଥିବା ସୁକନ୍ୟା ଚାଲି ଚାଲି ଚ୍ୟବନଙ୍କର ପିଲାମାଟି ଉପରେ ପହଞ୍ଚିଲେ।
କ୍ରୀଡାସକ୍ତୋପଵିଷ୍ଟା ସା ଵଲ୍ମୀକସ୍ଯ ସମୀପତଃ । ଦଦର୍ଶ ଚାସ୍ଯ ରନ୍ଧ୍ରେ ଵୈ ଖଦ୍ଯୋତ ଇଵ ଜ୍ଯୋତିଷୀ
ଖେଳରେ ଲଗିଥିବା ସୁକନ୍ୟା ସେଇ ପିଲାମାଟି ନିକଟରେ ବସି, ତାହାର ଛିଦ୍ର ଭିତରେ ଜୁଗନ୍ତି ପୋକା ପରି ଦୁଇଟି ଆଲୋକ ଦେଖିଲେ।
କିମେତଦିତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ସମୁଦ୍ଧର୍ତୁଂ ମନୋ ଦଧେ । ଗୃହୀତ୍ଵା କଣ୍ଟକଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣଂ ତ୍ଵରମାଣା କୃଶୋଦରୀ
‘ଏହା କ’ଣ?’ ଭାବି, ସେ ଏହାକୁ ବାହାର କରିବାକୁ ମନେ ଧରିଲେ, ଏବଂ ଦ୍ରୁତ ହୋଇ, ତିକ୍ତ ଆକାରର କାଟା ଧରିଲେ।
ସା ଦୃଷ୍ଟା ମୁନିନା ବାଲା ସମୀପସ୍ଥା କୃତୋଦ୍ଯମା । ଵିଚରନ୍ତୀ ସୁକେଶାନ୍ତା ମନ୍ମଥସ୍ଯେଵ କାମିନୀ
ସେଇ ଝିଅଟି, ତାଙ୍କର ସୁନ୍ଦର କେଶ ନେଇ, କାମଦେବଙ୍କ ପ୍ରେମିକା ପରି ଚାଲିଥିଲେ, ଏବଂ ମୁନି ତାଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଦେଖିଲେ, କିଛି କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଥିଲେ।
ତାଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ସୁଦତୀଂ ତତ୍ର କ୍ଷାମକଣ୍ଠସ୍ତପୋନିଧିଃ । ତାମଭାଷତ କଲ୍ଯାଣୀଂ କିମେତଦିତି ଭାର୍ଗଵଃ
ସେଠାରେ ଥିବା ସୁନ୍ଦର ଦାନ୍ତ ଥିବା ସୁକନ୍ୟାକୁ ଦେଖି, ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା, ଦୁର୍ବଳ କଣ୍ଠ ଥିବା ମହାତ୍ମା ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: 'ଏହା କ’ଣ, ଶୁଭେ?'
ଦୂରଂ ଗଚ୍ଛ ଵିଶାଲାକ୍ଷି ତାପସୋଽହଂ ଵରାନନେ । ମା ଭିନ୍ଦସ୍ଵାଦ୍ଯ ଵଲ୍ମୀକଂ କଣ୍ଟକେନ କୃଶୋଦରି
'ବଡ଼ ଆଖି ଥିବା ଝିଅ, ଦୂରକୁ ଯାଅ; ମୁଁ ଏକ ତପସ୍ୱୀ, ଶୁଭ ମୁହଁ ଥିବା ଝିଅ। କୃପାକରି, ଏହି ପିଲାମାଟିକୁ ତୁମର କାଟାରେ ଛିଦ୍ର କରନି, କ୍ଷୀଣ କମର ଥିବା ଝିଅ।'
ତେନେଦଂ ପ୍ରୋଚ୍ଯମାନାପି ସା ଚାସ୍ଯ ନ ଶୃଣୋତି ଵୈ । କିମୁ ଖଲ୍ଵିଦମିତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ନିର୍ବିଭେଦାସ୍ଯ ଲୋଚନେ
ଏଭଳି କହିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଶୁଣିଲେ ନାହିଁ; 'ଏହା କ’ଣ?' ବୋଲି କହି, ସେ ତାଙ୍କର ଆଖିକୁ ଛିଦ୍ର କଲେ।
ଦୈଵେନ ନୋଦିତା ଭିତ୍ତ୍ଵା ଜଗାମ ନୃପକନ୍ଯକା । କ୍ରୀଡନ୍ତୀ ଶଙ୍କମାନା ସା କିଂ କୃତଂ ତୁ ମଯେତି ଚ
ଭାଗ୍ୟର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ରାଜାର ଝିଅ ସେ ଆଖିକୁ ଛିଦ୍ର କରି, ଖେଳିବା ଭଳି ଚାଲିଗଲେ, କିନ୍ତୁ ମନେ ଭାବୁଥିଲେ, 'ମୁଁ କ’ଣ କଲି?'
ଚୁକ୍ରୋଧ ସ ତଥା ଵିଦ୍ଧନେତ୍ରଃ ପରମମନ୍ଯୁମାନ୍ । ଵେଦନାଭ୍ଯର୍ଦିତଃ କାମଂ ପରିତାପଂ ଜଗାମ ହ
ଏଭଳି ଆଖି ଘାୟଲ ହେବା ପରେ, ସେ ମୁନି ବହୁତ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହେଲେ; ବେଦନାରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କଲେ।