ଇତି ରାଜର୍ଷିଣା ପୃଷ୍ଟୋ ଵ୍ଯାସଃ ସତ୍ଯଵତୀସୁତଃ । ତମୁଵାଚ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ପ୍ରସନ୍ନଵଦନୋ ମୁନିଃ
ଏପରି ରାଜାର୍ଷିଙ୍କ ପଚାରା ପରେ, ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ପୁଅ ବ୍ୟାସ, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହସୁଥିବା ମୁହଁରେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ନିଶାମଯ ମହାରାଜ ଵିସ୍ତରାଦ୍ଗଦତୋ ମମ । ସୋମସୂର୍ଯାନ୍ଵଯାନାଂ ଚ ତଥାନ୍ଯେଷାଂ ସମୁଦ୍ଭଵମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ହେ ମହାରାଜ, ମୋ ମୁଁହରୁ ତୁମେ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରବଂଶ ଓ ଅନ୍ୟ ବଂଶମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା।
ଵିଷ୍ଣୋର୍ନାଭିସରୋଜାଦ୍ଵୈ ବ୍ରହ୍ମାଭୂଚ୍ଚତୁରାନନଃ । ତପସ୍ତପ୍ତ୍ଵା ସମାରାଧ୍ଯ ମହାଦେଵୀଂ ସୁଦୁର୍ଗମାମ୍
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାଭିର ପଦ୍ମରୁ ଚାରିମୁହିଁ ବ୍ରହ୍ମା ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସେ ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ତପସ୍ୟା କରି ଉପାସନା କଲେ।
ତଯା ଦତ୍ତଵରୋ ଧାତା ଜଗତ୍କର୍ତୁଂ ସମୁଦ୍ଯତଃ । ନାଶକନ୍ମାନୁଷୀଂ ସୃଷ୍ଟିଂ କର୍ତୁଂ ଲୋକପିତାମହଃ
ମାଆଙ୍କଠାରୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଇ, ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ବ୍ରହ୍ମା ଆରମ୍ଭ କଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ପିତା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମାନବ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଵିଚିନ୍ତ୍ଯ ବହୁଧା ଚିତ୍ତେ ସୃଷ୍ଟ୍ଯର୍ଥଂ ଚତୁରାନନଃ । ନ ଵିସ୍ତାରଂ ଜଗାମାଶୁ ରଚିତାପି ମହାତ୍ମନା
ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଚାରିମୁହିଁ ବ୍ରହ୍ମା ମନରେ ବହୁପ୍ରକାର ଚିନ୍ତା କଲେ, କିନ୍ତୁ ମହାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଶୀଘ୍ର ସୃଷ୍ଟିର ବିସ୍ତାର କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
(ସସର୍ଜ ମାନସାନ୍ପୁତ୍ରାନ୍ସପ୍ତସଂଖ୍ଯାନ୍ପ୍ରଜାପତିଃ) ମରୀଚିରଙ୍ଗିରାତ୍ରିଶ୍ଚ ଵସିଷ୍ଠଃ ପୁଲହଃ କ୍ରତୁଃ । ପୁଲସ୍ତ୍ଯଶ୍ଚେତି ଵିଖ୍ଯାତାଃ ସପ୍ତୈତେ ମାନସାଃ ସୁତାଃ
ପ୍ରଜାପତି ବ୍ରହ୍ମା ସତ୍ତ ମାନସ ପୁଅ ସୃଷ୍ଟି କଲେ — ସେମାନେ ମରୀଚି, ଅଙ୍ଗିରା, ଅତ୍ରି, ବଶିଷ୍ଠ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ ଓ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ — ଏହି ସପ୍ତ ଜଣ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମାନସ ପୁଅ।
ରୁଦ୍ରୋ ରୋଷାତ୍ସମୁତ୍ପନ୍ନୋଽପ୍ଯୁତ୍ସଙ୍ଗାନ୍ନାରଦୋଽଭଵତ୍ । ଦକ୍ଷୋଽଙ୍ଗୁଷ୍ଠାତ୍ତଥାନ୍ଯେଽପି ମାନସାଃ ସନକାଦଯଃ
ରୁଦ୍ର ରୋଷରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ତାଙ୍କ ଉତ୍ସଙ୍ଗରୁ ନାରଦ ଜନ୍ମିଲେ; ଡକ୍ଷଙ୍କ ଅଙ୍ଗୁଠିରୁ ଏବଂ ମନରୁ ସନକ ଓ ଅନ୍ୟ ମନସ ପ୍ରଜାପତିମାନେ ଜନ୍ମିଲେ।
ଵାମାଙ୍ଗୁଷ୍ଠାଦ୍ଦକ୍ଷପତ୍ନୀ ଜାତା ସର୍ଵାଙ୍ଗସୁନ୍ଦରୀ । ଵୀରିଣୀ ନାମ ଵିଖ୍ଯାତା ପୁରାଣେଷୁ ମହୀପତେ
ଡକ୍ଷଙ୍କ ବାମ ଅଙ୍ଗୁଠିରୁ ତାଙ୍କ ଜନନୀ ଜନ୍ମିଲେ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ସୁନ୍ଦର ଥିଲେ; ପୁରାଣରେ ତାଙ୍କୁ ବୀରିଣୀ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅଛନ୍ତି।
ଅସିକ୍ନୀତି ଚ ନାମ୍ନା ସା ଯସ୍ଯାଂ ଜାତୋଽଥ ନାରଦଃ । ଦେଵର୍ଷିପ୍ରଵରଃ କାମଂ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ମାନସଃ ସୁତଃ
ସେ ଅସିକ୍ନୀ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ ଥିଲେ; ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଦେବର୍ଷି ନାରଦ ଜନ୍ମିଲେ, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନରୁ ଜନ୍ମିତ ପୁତ୍ର ଓ ଦେବମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଜନମେଜଯ ଉଵାଚ - ଅତ୍ର ମେ ସଂଶଯୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଯଦୁକ୍ତଂ ଭଵତା ଵଚଃ । ଵୀରିଣ୍ଯାଂ ନାରଦୋ ଜାତୋ ଦକ୍ଷାଦିତି ମହାତପାଃ
ଜନମେଜୟ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ: ମୁଁ ଏଠାରେ ଏକ ସନ୍ଦେହ ରଖିଛି, ଯେ ଆପଣ କହିଛନ୍ତି—ବୀରିଣୀ, ଡକ୍ଷଙ୍କ ଜନନୀ, ତାଙ୍କୁ ନାରଦ ଜନ୍ମିଲେ, ଯେଉଁଠିକି ସେ ଏକ ମହାତପସ୍ବୀ।
କଥଂ ଦକ୍ଷସ୍ଯ ପତ୍ନ୍ଯାଂ ତୁ ଵୀରିଣ୍ଯାଂ ନାରଦୋ ମୁନିଃ । ଜାତୋ ହି ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପୁତ୍ରୋ ଧର୍ମଜ୍ଞସ୍ତାପସୋତ୍ତମଃ
କିପରି ଡକ୍ଷଙ୍କ ଜନନୀ ବୀରିଣୀରୁ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ତପସ୍ବୀ ନାରଦ ଜନ୍ମିଲେ, ଯେଉଁଠିକି ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବରେ ପରିଚିତ?
ଵିଚିତ୍ରମିଦମାଖ୍ଯାତଂ ଭଵତା ନାରଦସ୍ଯ ଚ । ଦକ୍ଷାଜ୍ଜନ୍ମାସ୍ଯ ଭାର୍ଯାଯାଂ ତଦ୍ଵଦସ୍ଵ ସଵିସ୍ତରମ୍
ଆପଣ ନାରଦଙ୍କ ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ ଡକ୍ଷଙ୍କ ଜନନୀରୁ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କଥା କହିଛନ୍ତି; ଦୟାକରି ଏହାକୁ ମୋତେ ଏକାଗ୍ର ଭାବରେ ବିସ୍ତୃତ କରି ଖୋଲିବେ।
ପୂର୍ଵଦେହଃ କଥଂ ମୁକ୍ତଃ ଶାପାତ୍କସ୍ଯ ମହାମନା । ନାରଦେନ ବହୁଜ୍ଞେନ କସ୍ମାଜ୍ଜନ୍ମ କୃତଂ ମୁନେ
ମହାମନା, କିପରି ନାରଦ ଏକ ଶାପରୁ ପୂର୍ବ ଦେହକୁ ଛାଡିଲେ? ଏବଂ ବହୁଜ୍ଞ ନାରଦ କାହିଁକି ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଲେ?
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ବ୍ରହ୍ମଣାସୌ ସମାଦିଷ୍ଟୋ ଦକ୍ଷଃ ସୃଷ୍ଟ୍ଯର୍ଥମାଦିତଃ । ପ୍ରଜାଃ ସୃଜେତି ସୁଭୃଶଂ ଵୃଦ୍ଧିହେତୋଃ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵା
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ରହ୍ମା ଡକ୍ଷଙ୍କୁ ନିର୍ଦେଶ ଦେଲେ—ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କର, ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ପ୍ରଜା ଉତ୍ପନ୍ନ କର।
ତତଃ ପଞ୍ଚସହସ୍ରାଂଶ୍ଚ ଜନଯାମାସ ଵୀର୍ଯଵାନ୍ । ଦକ୍ଷଃ ପ୍ରଜାପତିଃ ପୁତ୍ରାନ୍ ଵୀରିଣ୍ଯାଂ ବଲଵତ୍ତରାନ୍
ତାପରେ ପ୍ରଜାପତି ଡକ୍ଷ, ବୀରିଣୀରୁ ପାଞ୍ଚ ହଜାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତାନ୍ନାରଦଃ ପୁତ୍ରାନ୍ସର୍ଵାନ୍ଵର୍ଧଯିଷୂନ୍ପ୍ରଜାଃ । ଉଵାଚ ପ୍ରହସନ୍ଵାଚଂ ଦେଵର୍ଷିଃ କାଲନୋଦିତଃ
ଡକ୍ଷଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁତ୍ର ପ୍ରଜା ବଢ଼ାଇବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ଦେଖି, ଦେବର୍ଷି ନାରଦ ସମୟ ଅନୁସାରେ ହସି ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଭୁଵଃ ପ୍ରମାଣମଜ୍ଞାତ୍ଵା ସ୍ରଷ୍ଟୁକାମାଃ ପ୍ରଜାଃ କଥମ୍ । ଲୋକାନାଂ ହାସ୍ଯତାଂ ଯୂଯଂ ଗମିଷ୍ଯଥ ନ ସଂଶଯଃ
ପୃଥିବୀର ମାପ ଜାଣିନାହିଁ, ତେବେ କିପରି ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ତୁମେ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ହସ୍ୟର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେବ।
ପୃଥିଵ୍ଯା ଵୈ ପ୍ରମାଣଂ ତୁ ଜ୍ଞାତ୍ଵା କାର୍ଯଃ ସମୁଦ୍ଯମଃ । କୃତ୍ତୋଽସୌ ସିଦ୍ଧିମାଯାତି ନାନ୍ଯଥେତି ଵିନିଶ୍ଚଯଃ
ପୃଥିବୀର ମାପ ଜାଣି ପରେ କାମ କରିବା ଉଚିତ; ଏହା ପରେ ସଫଳତା ମିଳେ—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।
ବାଲିଶା ବତ ଯୂଯଂ ଵୈ ଯଦଜ୍ଞାତ୍ଵା ଭୁଵସ୍ତଲମ୍ । ସମୁଦ୍ଯତାଃ ପ୍ରଜାଃ କର୍ତୁଂ କଥଂ ସିଦ୍ଧିର୍ଭଵିଷ୍ଯତି
ହାଁ, ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅପରିପକ୍ୱ; ପୃଥିବୀର ତଳ ଜାଣିନାହିଁ, ତେବେ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛ; କିପରି ସଫଳତା ମିଳିବ?
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ନାରଦେନୈଵମୁକ୍ତାସ୍ତେ ହର୍ଯଶ୍ଵା ଦୈଵଯୋଗତଃ । ଅନ୍ଯୋନ୍ଯମୂଚୁଃ ସହସା ସମ୍ଯଗାହ ମୁନିଃ କିଲ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ନାରଦଙ୍କ ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଦିବ୍ୟ ଯୋଗରେ ହର୍ୟଶ୍ୱମାନେ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟକୁ ତୁରନ୍ତ କହିଲେ—ମୁନି ଠିକ୍ କହିଛନ୍ତି।
ଜ୍ଞାତ୍ଵ ପ୍ରମାଣମୁର୍ଵ୍ଯାସ୍ତୁ ସୁଖଂ ସ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମହେ ପ୍ରଜାଃ । ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ତେ ସର୍ଵେ ପ୍ରଯାତାଃ ପ୍ରେକ୍ଷିତୁଂ ଭୁଵଃ
ପୃଥିବୀର ମାପ ଜାଣିବା ପରେ ସହଜରେ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିବା; ଏଭଳି ଭାବି ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପୃଥିବୀ ଦେଖିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ତଲଂ ସର୍ଵଂ ପରିଜ୍ଞାତୁଂ ଵଚନାନ୍ନାରଦସ୍ଯ ଚ । ପ୍ରାଚ୍ଯାଂ କେଚିଦ୍ଗତାଃ କାମଂ ଦକ୍ଷିଣସ୍ଯାଂ ତଥାପରେ
ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ତଳ ଜାଣିବାକୁ ଏବଂ ନାରଦଙ୍କ କଥା ଅନୁସରି, କିଏ ଆଗକୁ ଗଲେ, କିଏ ଦକ୍ଷିଣକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠିକି ଇଚ୍ଛା ହେଲା।
ପ୍ରତୀଚ୍ଯାମୁତ୍ତରସ୍ଯାଂ ତୁ କୃତୋତ୍ସାହାଃ ସମନ୍ତତଃ । ଦକ୍ଷଃ ପୁତ୍ରାନ୍ଗତାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୀଡିତସ୍ତୁ ଶୁଚା ଭୃଶମ୍
କିଏ ପଶ୍ଚିମ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଉତ୍ସାହରେ ଗଲେ; ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଯିବାକୁ ଦେଖି ଡକ୍ଷ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଦୂରେ ଯିବାରେ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଲେ।
ଅନ୍ଯାନୁତ୍ପାଦଯାମାସ ପ୍ରଜାର୍ଥଂ କୃତନିଶ୍ଚଯଃ । ତେଽପି ତତ୍ରୋଦ୍ଯତାଃ କର୍ତୁଂ ପ୍ରଜାର୍ଥମୁଦ୍ଯମଂ ସୁତାଃ
ପ୍ରଜା ଉତ୍ପାଦନ ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ପତ୍ତି କରି ଡକ୍ଷ ଅନ୍ୟ ପୁତ୍ରମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ; ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ କଲେ।
ନାରଦଃ ପ୍ରାହ ତାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୂର୍ଵଂ ଯଦ୍ଵଚନଂ ମୁନିଃ । ବାଲିଶା ବତ ଯୂଯଂ ଵୈ ଯଦଜ୍ଞାତ୍ଵା ଭୁଵଃ କିଲ
ନାରଦଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେମାନଙ୍କୁ ପୂର୍ବରୁ ଯେମିତି କହିଥିଲେ, ସେହିପରି ମୁନି କହିଲେ— 'ହାଏ, ତୁମେ କେତେ ଶିଶୁସଦୃଶ! ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଭଲଭାବେ ଜାଣିନଥିବା ବେଳେ, ଏମିତି କାମ କେମିତି କରୁଛ?'
ପ୍ରମାଣଂ ତୁ ପ୍ରଜାଃ କର୍ତୁଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତାଃ କେନ ହେତୁନା । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵାକ୍ଯଂ ମୁନେସ୍ତେଽପି ମତ୍ଵା ସତ୍ଯଂ ଵିମୋହିତାଃ
ତୁମେ କିଏଁ ପ୍ରମାଣ ହିସାବରେ ସନ୍ତାନ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲ? ମୁନିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେଠି ଥିବା ସତ୍ୟ ବୋଲି ଭାବି, ତୁମେ ଭ୍ରମିତ ହେଇପଡିଲା।
ଜଗ୍ମୁଃ ସର୍ଵେ ଯଥାପୂର୍ଵଂ ଭ୍ରାତରଶ୍ଚଲିତାସ୍ତଥା । ତାନ୍ସୁତାନ୍ପ୍ରସ୍ଥିତାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦକ୍ଷଃ କୋପସମଵିତଃ
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପୂର୍ବବତ୍ ଚାଲିଗଲେ, ଯେପରିକି ସେମାନଙ୍କର ଭାଇମାନେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଥିଲେ। ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନେ ଏଭଳି ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବାକୁ ଦେଖି, ଦକ୍ଷ ରାଗରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।
ଶଶାପ ନାରଦଂ କୋପାତ୍ ପୁତ୍ରଶୋକସମୁଦ୍ଭଵାତ୍ । ଦକ୍ଷ ଉଵାଚ - ନାଶିତା ମେ ସୁତା ଯସ୍ମାତ୍ ତସ୍ମାନ୍ନାଶମଵାପ୍ନୁହି
ପୁଅମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧରେ, ଦକ୍ଷ ନାରଦଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ— 'ତୁମେ ମୋର ପୁଅମାନେକୁ ନାଷ୍ଟ କରିଛ, ତେଣୁ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ନାଶ ପାଅ।'
ପାପେନାନେନ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧେ ଗର୍ଭଵାସଂ ଵ୍ରଜେତି ଚ । ପୁତ୍ରୋ ମେ ଭଵ କାମଂ ତ୍ଵଂ ଯତୋ ମେ ଭ୍ରଂଶିତାଃ ସୁତାଃ
'ଏହି ପାପ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ, ମୂଢ଼, ତୁମେ ଗର୍ଭବାସ କରିବାକୁ ପଡିବ। ଚାହାଁ, ମୋ ପୁଅ ହେବାକୁ, କାରଣ ତୁମେ ମୋର ପୁଅମାନେକୁ ହରାଇଦେଲ।'
ଇତି ଶପ୍ତସ୍ତତୋ ଜାତୋ ଵୀରିଣ୍ଯାଂ ନାରଦୋ ମୁନିଃ । ଷଷ୍ଟିର୍ଭୂଯୋଽସୃଜତ୍କନ୍ଯା ଵୀରିଣ୍ଯାମିତି ନଃ ଶ୍ରୁତମ୍
ଏଭଳି ଶାପ ପାଇ, ମୁନି ନାରଦ ବୀରିଣୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଆମେ ଶୁଣିଛୁ, ବୀରିଣୀଙ୍କୁ ଠାରୁ ସେ ପୁନି ସଠିଏ ଝିଅ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ।