ସୂର୍ଯଵଂଶୋଦ୍ଭଵାସ୍ତଦ୍ଵତ୍ସୋମଵଂଶଭଵା ଅପି । ମନ୍ଵାଦଯଶ୍ଚ ଯେ ପ୍ରୋକ୍ତାଶ୍ଚତୁର୍ଦଶ ଯୁଗେ ଯୁଗେ
ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶ ଓ ସୋମବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବାମାନେ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଯୁଗରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ମନୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।
ଅନ୍ଯେଷାଂ ଚୈଵ କା ଵାର୍ତା ସଂସାରେଽସ୍ମିନ୍ନୃପୋତ୍ତମ । ମାଯାଧୀନଂ ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ସଦେଵାସୁରମାନୁଷମ୍
ଏହି ସଂସାରରେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କଣ କହିବି, ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ? ସମସ୍ତ ଜଗତ—ଦେବ, ଅସୁର, ମଣିଷ—ସବୁ ମାୟାର ଅଧୀନ।
ତସ୍ମାଦ୍ରାଜନ୍ନ କର୍ତଵ୍ଯଃ ସନ୍ଦେହୋଽତ୍ର କଦାଚନ । ଦେହୀ ମାଯାପରାଧୀନଶ୍ଚେଷ୍ଟତେ ତଦ୍ଵଶାନୁଗଃ
ତେଣୁ, ରାଜା, ଏଥିରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ଦେହ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଦେହୀ ମାୟାର ଅଧୀନ ହୋଇ, ସେଠାରେ ଯେମିତି ଚାଲିବାକୁ କହାଯାଏ, ସେମିତି କରେ।
ସା ଚ ମାଯା ପରେ ତତ୍ତ୍ଵେ ସଂଵିଦ୍ରୂପେଽପି ସର୍ଵଦା । ତଦଧୀନା ପ୍ରେରିତା ଚ ତେନ ଜୀଵେଷୁ ସର୍ଵଦା
ସେ ମାୟା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱରେ ମଧ୍ୟ, ଯାହା ଜ୍ଞାନର ରୂପ, ସେ ସଦା ତାହାର ଅଧୀନ ଓ ତାହା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ, ସମସ୍ତ ଜୀବରେ।
ତତୋ ମାଯାଵିଶିଷ୍ଟାଂ ତାଂ ସଂଵିଦଂ ପରମେଶ୍ଵରୀମ୍ । ମାଯେଶ୍ଵରୀଂ ଭଗଵତୀଂ ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦରୂପିଣୀମ୍
ତେଣୁ, ମାୟାରେ ବିଶିଷ୍ଟ, ସେଇ ଚେତନାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନାୟିକା, ମାୟାର ମାଲିକା, ସତ୍-ଚିତ୍-ଆନନ୍ଦ ରୂପିଣୀ ଭଗବତୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଧ୍ଯାଯେତ୍ତଥାରାଧଯେଚ୍ଚ ପ୍ରଣମେଚ୍ଚ ଜପେଦପି । ତେନ ସା ସଦଯା ଭୂତ୍ଵା ମୋଚଯତ୍ଯେଵ ଦେହିନମ୍
ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା, ପୂଜା କରିବା, ପ୍ରଣାମ କରିବା ଓ ନାମ ଜପ କରିବା ଉଚିତ; ଏହିପରି କଲେ, ସେ ଦୟାମୟୀ ହୋଇ, ନିଶ୍ଚୟ ଦେହୀଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ସ୍ଵମାଯାଂ ସଂହରତ୍ଯେଵ ସ୍ଵାନୁଭୂତିପ୍ରଦାନତଃ । ଭୁଵନଂ ଖଲୁ ମାଯା ସ୍ଯାଦୀଶ୍ଵରୀ ତସ୍ଯ ନାଯିକା
ସେ ନିଜ ଅନୁଭୂତି ଦେଇ, ନିଜ ମାୟାକୁ ସଂହାର କରନ୍ତି; ଏହି ଜଗତ ସତ୍ୟରେ ମାୟା, ଏବଂ ସେ ତାହାର ସ୍ୱାମିନୀ।
ଭୁଵନେଶୀ ତତଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଦେଵୀ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯସୁନ୍ଦରୀ । ତଦ୍ରୂପେ ଯଦି ସକ୍ତଂ ସ୍ଯାଚ୍ଚିତ୍ତଂ ଭୂମିପତେ ସଦା
ତେଣୁ, ସେ ଜଗତର ନାୟିକା, ଦେବୀ, ତିନି ଲୋକର ସୁନ୍ଦରୀ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି; ହେ ଭୂମିପତି, ଯଦି ମନ ସଦା ତାଙ୍କର ରୂପରେ ଲଗି ରହିଥାଏ—
ମାଯଯା କିଂ ଭଵେତ୍ତତ୍ର ସଦସଦ୍ଭୂତଯା ନୃପ । ତସ୍ମାନ୍ମାଯାନିରାସାର୍ଥଂ ନାନ୍ଯଦ୍ଵୈ ଦେଵତାନ୍ତରମ୍
ହେ ରାଜା, ଯେଉଁଠି ସବୁଠି ମାୟା ହିଁ ହେବାରୁ, ସେଠି ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ କିଛି ଅଛି କି? ଏହିମାନେ ମାୟାକୁ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦେବତା ନାହିଁ।
ସମର୍ଥଂ ତୁ ଵିନା ଦେଵୀଂ ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦରୂପିଣୀମ୍ । ତମୋରାଶିଂ ନାଶଯିତୁଂ ଶକ୍ତଂ ନୈଵ ତମୋ ଭଵେତ୍
ଯିଏ ସତ୍ୟ, ଚେତନା ଓ ଆନନ୍ଦର ମୂର୍ତ୍ତି ମାଆଙ୍କୁ ଛାଡି, ଅନ୍ୟ କେହି ଏହି ଅନ୍ଧକାରକୁ ନଷ୍ଟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ମାଆ ନଥିଲେ ଅନ୍ଧକାର ରହିପାରିବ ନାହିଁ।
କିନ୍ତୁ ଭାନୁପ୍ରଭାଚନ୍ଦ୍ରଵିଦ୍ଯୁଦ୍ଵହ୍ନିପ୍ରଭାଦଯଃ । ତସ୍ମାନ୍ମାଯେଶ୍ଵରୀମମ୍ବାଂ ସ୍ଵପ୍ରକାଶାଂ ତୁ ସଂଵିଦମ୍
ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଓ ଅଗ୍ନିର ଆଲୋକ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ମାୟାଙ୍କ ଅଧିଶ୍ୱରୀ, ନିଜ ଆଲୋକରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମାଆଙ୍କୁ ଆଦର ସହିତ ପୂଜିବା ଉଚିତ।
ଆରାଧଯେଦତିପ୍ରୀତ୍ଯା ମାଯାଗୁଣନିଵୃତ୍ତଯେ । ଇତି ସମ୍ଯଙ୍ମଯାଖ୍ଯାତଂ ଵୃତ୍ରାସୁରଵଧାଦିକମ୍
ମାୟାର ଗୁଣ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତି ସହିତ ମାଆଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ଏପରି ଭାବରେ ମୁଁ ବୃତ୍ରାସୁର ବଧ ଓ ଅନ୍ୟ ଘଟଣା ବିସ୍ତାରରେ କହିଦେଲି।
ଯତ୍ପୃଷ୍ଟଂ ରାଜଶାର୍ଦୂଲ କିମନ୍ଯଚ୍ଛ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛସି । ପୂର୍ଵାର୍ଧୋଽଯଂ ପୁରାଣସ୍ଯ କଥିତସ୍ତଵ ସୁଵ୍ରତ
ହେ ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ, ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଛ, ଏହା ପୂର୍ବାର୍ଧ ପୁରାଣ କଥା ତୁମକୁ କହିଦେଲି। ଏଠାରେ ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ?
ଯତ୍ର ଦେଵ୍ଯାସ୍ତୁ ମହିମା ଵିସ୍ତରେଣୋପପାଦିତଃ । ଏତଦ୍ରହସ୍ଯଂ ଶ୍ରୀମାତୁର୍ନ ଦେଯଂ ଯସ୍ଯ କସ୍ଯଚିତ୍
ଏଠି ମାଆଙ୍କର ମହିମା ବିସ୍ତାରରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଏହି ଶ୍ରୀମାତାଙ୍କର ଗୁପ୍ତ କଥା ସବୁଙ୍କୁ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଦେଯଂ ଭକ୍ତାଯ ଶାନ୍ତାଯ ଦେଵୀଭକ୍ତିରତାଯ ଚ । ଶିଷ୍ଯାଯ ଜ୍ଯେଷ୍ଠପୁତ୍ରାଯ ଗୁରୁଭକ୍ତିଯୁତାଯ ଚ
ଏହି କଥା ଶାନ୍ତ, ଦେବୀଭକ୍ତ, ଶିଷ୍ୟ, ବଡ଼ ପୁଅ କିମ୍ବା ଗୁରୁଭକ୍ତି ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ।
ଇଦମଖିଲକଥାନାଂ ସାରଭୂତଂ ପୁରାଣଂ ନିଖିଲନିଗମତୁଲ୍ଯଂ ସପ୍ରମାଣାନୁଵିଦ୍ଧମ୍ । ପଠତି ପରମଭାଵାଦ୍ଯଃ ଶୃଣୋତୀହ ଭକ୍ତ୍ଯା ସ ଭଵତି ଧନଵାନ୍ଵୈ ଜ୍ଞାନଵାନ୍ମାନଵୋଽତ୍ର
ଏହି ପୁରାଣ ସମସ୍ତ କଥାର ସାର, ସମସ୍ତ ବେଦ ସମାନ ଓ ପ୍ରମାଣ ସହିତ। ଯେଉଁଠି କିଏ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଧନୀ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ମହାନ ହୁଏ।
ଦକ୍ଷପ୍ରଜାପତିଵର୍ଣନମ୍ ସୂତ ଉଵାଚ - ଶ୍ରୁତ୍ଵୈତାଂ ତାପସାଦ୍ଦିଵ୍ଯାଂ କଥାଂ ରାଜା ମୁଦାନ୍ଵିତଃ । ଵ୍ଯାସଂ ପପ୍ରଚ୍ଛ ଧର୍ମାତ୍ମା ପରୀକ୍ଷିତସୁତଃ ପୁନଃ
ସୂତ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ — ଏହି ଦିବ୍ୟ କଥା ଶୁଣି ବଡ଼ ଆନନ୍ଦରେ ରାଜା, ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କ ପୁଅ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଜନମେଜୟ ପୁଣିଥରେ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।
ଜନମେଜଯ ଉଵାଚ - ସ୍ଵାମିନ୍ ସୂର୍ଯାନ୍ଵଯାନାଂ ଚ ରାଜ୍ଞାଂ ଵଂଶସ୍ଯ ଵିସ୍ତରମ୍ । ତଥା ସୋମାନ୍ଵଯାନାଂ ଚ ଶ୍ରୋତୁକାମୋଽସ୍ମି ସର୍ଵଥା
ଜନମେଜୟ କହିଲେ — ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶୀ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରବଂଶୀ ରାଜାମାନଙ୍କର ବଂଶାବଳୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ।
କଥଯାନଘ ସର୍ଵଜ୍ଞ କଥାଂ ପାପପ୍ରଣାଶିନୀମ୍ । ଚରିତଂ ଭୂପତୀନାଂ ଚ ଵିସ୍ତରାଦ୍ଵଂଶଯୋର୍ଦ୍ଵଯୋଃ
ହେ ପାପହର, ସବୁଜଣା, ଦୟାକରି ଏହି ଦୁଇ ବଂଶର ରାଜାମାନଙ୍କର କଥା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ବିସ୍ତାରରେ କହ, ଯାହା ଶୁଣିଲେ ପାପ ଦୂର ହୁଏ।
ତେ ହି ସର୍ଵେ ପରାଶକ୍ତିଭକ୍ତା ଇତି ମଯା ଶ୍ରୁତମ୍ । ଦେଵୀଭକ୍ତସ୍ଯ ଚରିତଂ ଶୃଣ୍ଵନ୍କୋଽସ୍ତି ଵିରକ୍ତିଭାକ୍
ମୁଁ ଶୁଣିଛି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପରାଶକ୍ତିର ଭକ୍ତ ଥିଲେ। ଦେବୀଭକ୍ତଙ୍କର କାହାଣୀ ଶୁଣିଲେ କିଏ ଆସକ୍ତ ରହିପାରିବ?
ଇତି ରାଜର୍ଷିଣା ପୃଷ୍ଟୋ ଵ୍ଯାସଃ ସତ୍ଯଵତୀସୁତଃ । ତମୁଵାଚ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ପ୍ରସନ୍ନଵଦନୋ ମୁନିଃ
ଏପରି ରାଜାର୍ଷିଙ୍କ ପଚାରା ପରେ, ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ପୁଅ ବ୍ୟାସ, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହସୁଥିବା ମୁହଁରେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ନିଶାମଯ ମହାରାଜ ଵିସ୍ତରାଦ୍ଗଦତୋ ମମ । ସୋମସୂର୍ଯାନ୍ଵଯାନାଂ ଚ ତଥାନ୍ଯେଷାଂ ସମୁଦ୍ଭଵମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ହେ ମହାରାଜ, ମୋ ମୁଁହରୁ ତୁମେ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରବଂଶ ଓ ଅନ୍ୟ ବଂଶମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା।
ଵିଷ୍ଣୋର୍ନାଭିସରୋଜାଦ୍ଵୈ ବ୍ରହ୍ମାଭୂଚ୍ଚତୁରାନନଃ । ତପସ୍ତପ୍ତ୍ଵା ସମାରାଧ୍ଯ ମହାଦେଵୀଂ ସୁଦୁର୍ଗମାମ୍
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାଭିର ପଦ୍ମରୁ ଚାରିମୁହିଁ ବ୍ରହ୍ମା ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସେ ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ତପସ୍ୟା କରି ଉପାସନା କଲେ।
ତଯା ଦତ୍ତଵରୋ ଧାତା ଜଗତ୍କର୍ତୁଂ ସମୁଦ୍ଯତଃ । ନାଶକନ୍ମାନୁଷୀଂ ସୃଷ୍ଟିଂ କର୍ତୁଂ ଲୋକପିତାମହଃ
ମାଆଙ୍କଠାରୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଇ, ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ବ୍ରହ୍ମା ଆରମ୍ଭ କଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ପିତା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମାନବ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଵିଚିନ୍ତ୍ଯ ବହୁଧା ଚିତ୍ତେ ସୃଷ୍ଟ୍ଯର୍ଥଂ ଚତୁରାନନଃ । ନ ଵିସ୍ତାରଂ ଜଗାମାଶୁ ରଚିତାପି ମହାତ୍ମନା
ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଚାରିମୁହିଁ ବ୍ରହ୍ମା ମନରେ ବହୁପ୍ରକାର ଚିନ୍ତା କଲେ, କିନ୍ତୁ ମହାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଶୀଘ୍ର ସୃଷ୍ଟିର ବିସ୍ତାର କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
(ସସର୍ଜ ମାନସାନ୍ପୁତ୍ରାନ୍ସପ୍ତସଂଖ୍ଯାନ୍ପ୍ରଜାପତିଃ) ମରୀଚିରଙ୍ଗିରାତ୍ରିଶ୍ଚ ଵସିଷ୍ଠଃ ପୁଲହଃ କ୍ରତୁଃ । ପୁଲସ୍ତ୍ଯଶ୍ଚେତି ଵିଖ୍ଯାତାଃ ସପ୍ତୈତେ ମାନସାଃ ସୁତାଃ
ପ୍ରଜାପତି ବ୍ରହ୍ମା ସତ୍ତ ମାନସ ପୁଅ ସୃଷ୍ଟି କଲେ — ସେମାନେ ମରୀଚି, ଅଙ୍ଗିରା, ଅତ୍ରି, ବଶିଷ୍ଠ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ ଓ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ — ଏହି ସପ୍ତ ଜଣ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମାନସ ପୁଅ।
ରୁଦ୍ରୋ ରୋଷାତ୍ସମୁତ୍ପନ୍ନୋଽପ୍ଯୁତ୍ସଙ୍ଗାନ୍ନାରଦୋଽଭଵତ୍ । ଦକ୍ଷୋଽଙ୍ଗୁଷ୍ଠାତ୍ତଥାନ୍ଯେଽପି ମାନସାଃ ସନକାଦଯଃ
ରୁଦ୍ର ରୋଷରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ତାଙ୍କ ଉତ୍ସଙ୍ଗରୁ ନାରଦ ଜନ୍ମିଲେ; ଡକ୍ଷଙ୍କ ଅଙ୍ଗୁଠିରୁ ଏବଂ ମନରୁ ସନକ ଓ ଅନ୍ୟ ମନସ ପ୍ରଜାପତିମାନେ ଜନ୍ମିଲେ।
ଵାମାଙ୍ଗୁଷ୍ଠାଦ୍ଦକ୍ଷପତ୍ନୀ ଜାତା ସର୍ଵାଙ୍ଗସୁନ୍ଦରୀ । ଵୀରିଣୀ ନାମ ଵିଖ୍ଯାତା ପୁରାଣେଷୁ ମହୀପତେ
ଡକ୍ଷଙ୍କ ବାମ ଅଙ୍ଗୁଠିରୁ ତାଙ୍କ ଜନନୀ ଜନ୍ମିଲେ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ସୁନ୍ଦର ଥିଲେ; ପୁରାଣରେ ତାଙ୍କୁ ବୀରିଣୀ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅଛନ୍ତି।
ଅସିକ୍ନୀତି ଚ ନାମ୍ନା ସା ଯସ୍ଯାଂ ଜାତୋଽଥ ନାରଦଃ । ଦେଵର୍ଷିପ୍ରଵରଃ କାମଂ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ମାନସଃ ସୁତଃ
ସେ ଅସିକ୍ନୀ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ ଥିଲେ; ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଦେବର୍ଷି ନାରଦ ଜନ୍ମିଲେ, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନରୁ ଜନ୍ମିତ ପୁତ୍ର ଓ ଦେବମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଜନମେଜଯ ଉଵାଚ - ଅତ୍ର ମେ ସଂଶଯୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଯଦୁକ୍ତଂ ଭଵତା ଵଚଃ । ଵୀରିଣ୍ଯାଂ ନାରଦୋ ଜାତୋ ଦକ୍ଷାଦିତି ମହାତପାଃ
ଜନମେଜୟ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ: ମୁଁ ଏଠାରେ ଏକ ସନ୍ଦେହ ରଖିଛି, ଯେ ଆପଣ କହିଛନ୍ତି—ବୀରିଣୀ, ଡକ୍ଷଙ୍କ ଜନନୀ, ତାଙ୍କୁ ନାରଦ ଜନ୍ମିଲେ, ଯେଉଁଠିକି ସେ ଏକ ମହାତପସ୍ବୀ।