ଦେଵୀଭାଗଵତପୁରାଣମ୍

ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ନାରଦୋ ରାଜନ୍ ଗତୋ ମାଂ ପ୍ରତିବୋଧ୍ଯ ଚ । ଅହଂ ତଚ୍ଚିନ୍ତଯନ୍ଵାକ୍ଯଂ ଯଦୁକ୍ତଂ ମୁନିନା ତଦା

ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏଭଳି କହି ନାରଦ ମୋତେ ବୁଝାଇ ଚାଲିଗଲେ; ତାଙ୍କ କଥା ମୁଁ ଚିନ୍ତା କରିଲି।

ସ୍ଥିତଃ ସରସ୍ଵତୀତୀରେ କଲ୍ପେ ସାରସ୍ଵତେ ଵରେ । କାଲାତିଵାହନାଯୈତତ୍କୃତଂ ଭାଗଵତଂ ମଯା

ମୁଁ ସାରସ୍ୱତ କଳିରେ, ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀର କୂଳରେ ରହି, ସମୟ କାଟିବା ପାଇଁ ଏହି ଭାଗବତ ରଚନା କରିଛି।

ପୁରାଣମୁତ୍ତମଂ ଭୂପ ସର୍ଵସଂଶଯନାଶନମ୍ । ନାନାଖ୍ଯାନସମାଯୁକ୍ତଂ ଵେଦପ୍ରାମାଣ୍ଯସଂଶ୍ରିତମ୍

ହେ ରାଜା, ଏହା ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରୁଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରାଣ, ନାନା କଥା ଭରିଥିବା ଓ ବେଦର ପ୍ରମାଣ ଉପରେ ଆଧାରିତ।

ସନ୍ଦେହୋଽତ୍ର ନ କର୍ତଵ୍ଯଃ ସର୍ଵଥା ନୃପସତ୍ତମ । ଯଥେନ୍ଦ୍ରଜାଲିକଃ କଶ୍ଚିତ୍ପାଞ୍ଚାଲୀଂ ଦାରଵୀଂ କରେ

ହେ ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏଠି କେବେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ଦେହ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯେପରି ଜାଦୁକର ନିଜ ହାତରେ ଦାରୁର ଦ୍ରୌପଦୀକୁ ନଚାଏ—

କୃତ୍ଵା ନର୍ତଯତେ କାମଂ ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ଵଶଵର୍ତିନୀମ୍ । ତଥା ନର୍ତଯତେ ମାଯା ଜଗତ୍ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍

ସେ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା, ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ତାକୁ ନଚାଏ, ଏଭଳି ମାୟା ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତକୁ ନଚାଏ।

ବ୍ରହ୍ମାଦିସ୍ତମ୍ବପର୍ଯନ୍ତଂ ସଦେଵାସୁରମାନୁଷମ୍ । ପଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିଯସମାଯୁକ୍ତଂ ମନଶ୍ଚିତ୍ତାନୁଵର୍ତନମ୍

ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଘାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଦେବତା, ଦାନବ, ମଣିଷ, ସମସ୍ତେ ପାଞ୍ଚଇଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ-ଚିତ୍ତର ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।

ଗୁଣାସ୍ତୁ କାରଣଂ ରାଜନ୍ ସର୍ଵେଷାଂ ସର୍ଵଥା ତ୍ରଯଃ । କାର୍ଯଂ କାରଣସଂଯୁକ୍ତଂ ଭଵତୀତି ଵିନିଶ୍ଚଯଃ

ହେ ରାଜା, ତିନିଟି ଗୁଣ ସମସ୍ତ କାରଣର ମୂଳ; କାରଣ ସହିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ।

ଭିନ୍ନଭିନ୍ନସ୍ଵଭାଵାସ୍ତେ ଗୁଣା ମାଯାସମୁଦ୍‌ଭଵାଃ । ଶାନ୍ତୋ ଘୋରସ୍ତଥା ମୂଢସ୍ତ୍ରଯସ୍ତୁ ଵିଵିଧା ଯତଃ

ମାୟାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ଗୁଣମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସ୍ୱଭାବର: ଶାନ୍ତ, ଭୟଙ୍କର ଓ ମୂଢ଼—ଏମିତି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର।

ତତ୍ସମେତଃ ପୁମାନ୍ନିତ୍ଯଂ ତଦ୍ଵିହୀନଃ କଥଂ ଭଵେତ୍ । ନ ଭଵତ୍ଯେଵ ସଂସାରେ ରହିତସ୍ତନ୍ତୁଭିଃ ପଟଃ

ମଣିଷ ସଦା ଏହି ଗୁଣମାନେ ସହିତ ଏକତ୍ର; ଏମିତି ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି କିପରି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରହିପାରିବ? ଯେପରି ତନ୍ତୁ ଛାଡ଼ି ପଟ ରହିପାରେ ନାହିଁ।

ତଥା ଗୁଣୈସ୍ତ୍ରିଭିର୍ହୀନୋ ନ ଦେହୀତି ଵିନିଶ୍ଚଯଃ । ଦେଵଦେହୋ ମନୁଷ୍ଯୋ ଵା ତିରଶ୍ଚୋ ଵା ନରାଧିପ

ଏହିପରି, ତିନିଟି ଗୁଣ ଛାଡ଼ି କୌଣସି ଦେହ ନାହିଁ—ସେଠାରେ ଦେବତା, ମଣିଷ, ପଶୁ କିମ୍ବା ରାଜା ଯେହେଉଁଠି ହେଉନାହିଁ।

ଗୁଣୈର୍ଵିରହିତୋ ନ ସ୍ଯାନ୍ମୃଦ୍‌ଵିହୀନୋ ଘଟୋ ଯଥା । ବ୍ରହ୍ମା ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତଥା ରୁଦ୍ରସ୍ତ୍ରଯଶ୍ଚାମୀ ଗୁଣାଶ୍ରଯାଃ

ଯେପରି ମାଟି ଛାଡ଼ି ମାଟିର ଭାଣ୍ଡା ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ରୁଦ୍ର ସମେତ ସମସ୍ତେ ଏହି ଗୁଣମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି।

କଦାଚିତ୍ପ୍ରୀତିଯୁକ୍ତାସ୍ତେ ତଥାପ୍ରୀତିଯୁତାଃ ପୁନଃ । ତଥା ଵିଷାଦଯୁକ୍ତାସ୍ତେ ଭଵନ୍ତି ଗୁଣଯୋଗତଃ

କେବେ କେବେ ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ରହନ୍ତି, କେବେ କେବେ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ଗୁଣମାନଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ କେବେ କେବେ ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ ପଡ଼ନ୍ତି।

ବ୍ରହ୍ମା କଦାଚିତ୍ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଥସ୍ତଦା ଶାନ୍ତଃ ସମାଧିମାନ୍ । ପ୍ରୀତିଯୁକ୍ତୋ ଭଵେତ୍ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ଜ୍ଞାନସଂଯୁତଃ

କେବେ କେବେ ବ୍ରହ୍ମା ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସେ ଶାନ୍ତ, ଧୈର୍ଯ୍ୟଶୀଳ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଆନନ୍ଦ ଓ ଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି।

ପୁନଃ ସତ୍ତ୍ଵଵିହୀନସ୍ତୁ ରଜୋଗୁଣସମାଵୃତଃ । ତଦା ଭଵେଦ୍‌ ଘୋରରୂପଃ ସର୍ଵତ୍ରାପ୍ରୀତିସଂଯୁତଃ

ପୁଣି, ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ନଥିଲେ ଏବଂ ରଜୋଗୁଣରେ ଢାକି ଦିଅଯିବାବେଳେ, ସେ ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତଠାରେ ଆନନ୍ଦ ରହିଥାଏ ନାହିଁ।

ଯଦା ତମୋଗୁଣାଵିଷ୍ଟୋ ବାହୁଲ୍ଯେନ ଭଵେଦ୍ଵିଧିଃ । ତଦା ଵିଷାଦସମ୍ପନ୍ନୋ ମୂଢୋ ଭଵତି ନାନ୍ଯଥା

ଯେତେବେଳେ ବିଧି ଅଧିକ ଭାଗରେ ତମୋଗୁଣରେ ଆବୃତ ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସେ ଦୁଃଖରେ ଓ ମୂଢ଼ତାରେ ଡୁବିଯାନ୍ତି, ଅନ୍ୟଥା କେବେ ନୁହେଁ।

ମାଧଵୋଽପି ସଦା ସତ୍ତ୍ଵସଂଶ୍ରିତଃ ସର୍ଵଥା ଭଵେତ୍ । ଯଦା ଶାନ୍ତଃ ପ୍ରୀତିଯୁକ୍ତୋ ଭଵେଜ୍ଜ୍ଞାନସମନ୍ଵିତଃ

ମାଧବ ସଦା ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଶାନ୍ତ, ଆନନ୍ଦିତ ଓ ଜ୍ଞାନମୟ ହୁଅନ୍ତି।

ସ ଏଵ ରଜଆଧିକ୍ଯାଦପ୍ରୀତିସଂଯୁତୋ ଭଵେତ୍ । ଘୋରଶ୍ଚ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ଗୁଣାଧୀନୋ ରମାପତିଃ

କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ରଜୋଗୁଣ ଅଧିକ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ଆନନ୍ଦ ହୀନ ହୁଅନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଭୟଙ୍କର ହୁଅନ୍ତି—ଲକ୍ଷ୍ମୀପତି ମଧ୍ୟ ଗୁଣମାନଙ୍କ ଅଧୀନ।

ରୁଦ୍ରୋଽପି ସତ୍ତ୍ଵସଂଯୁକ୍ତଃ ପ୍ରୀତିମାଞ୍ଛାନ୍ତିମାନ୍ଭଵେତ୍ । ରଜୋନିମୀଲିତଃ ସୋଽପି ଘୋରଃ ପ୍ରୀତିଵିଵର୍ଜିତଃ

ରୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ଥିଲେ ଆନନ୍ଦିତ ଓ ଶାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ରଜୋଗୁଣ ଢାକି ଦେଲେ ସେ ଭୟଙ୍କର ଓ ଆନନ୍ଦ ହୀନ ହୁଅନ୍ତି।

ତମୋଗୁଣଯୁତଃ ସୋଽପି ମୂଢୋ ଵିଷାଦଯୁଗ୍ଭଵେତ୍ । ଏତେ ଯଦି ଗୁଣାଧୀନା ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁହରାଦଯଃ

ତମୋଗୁଣ ଯୋଗ ହେଲେ ସେ ମଧ୍ୟ ମୂଢ଼ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ହରାଦି ଯଦି ଗୁଣମାନଙ୍କ ଅଧୀନ—

ସୂର୍ଯଵଂଶୋଦ୍‌ଭଵାସ୍ତଦ୍ଵତ୍ସୋମଵଂଶଭଵା ଅପି । ମନ୍ଵାଦଯଶ୍ଚ ଯେ ପ୍ରୋକ୍ତାଶ୍ଚତୁର୍ଦଶ ଯୁଗେ ଯୁଗେ

ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶ ଓ ସୋମବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବାମାନେ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଯୁଗରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ମନୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।

ଅନ୍ଯେଷାଂ ଚୈଵ କା ଵାର୍ତା ସଂସାରେଽସ୍ମିନ୍ନୃପୋତ୍ତମ । ମାଯାଧୀନଂ ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ସଦେଵାସୁରମାନୁଷମ୍

ଏହି ସଂସାରରେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କଣ କହିବି, ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ? ସମସ୍ତ ଜଗତ—ଦେବ, ଅସୁର, ମଣିଷ—ସବୁ ମାୟାର ଅଧୀନ।

ତସ୍ମାଦ୍‌ରାଜନ୍ନ କର୍ତଵ୍ଯଃ ସନ୍ଦେହୋଽତ୍ର କଦାଚନ । ଦେହୀ ମାଯାପରାଧୀନଶ୍ଚେଷ୍ଟତେ ତଦ୍ଵଶାନୁଗଃ

ତେଣୁ, ରାଜା, ଏଥିରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ଦେହ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଦେହୀ ମାୟାର ଅଧୀନ ହୋଇ, ସେଠାରେ ଯେମିତି ଚାଲିବାକୁ କହାଯାଏ, ସେମିତି କରେ।

ସା ଚ ମାଯା ପରେ ତତ୍ତ୍ଵେ ସଂଵିଦ୍‌ରୂପେଽପି ସର୍ଵଦା । ତଦଧୀନା ପ୍ରେରିତା ଚ ତେନ ଜୀଵେଷୁ ସର୍ଵଦା

ସେ ମାୟା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱରେ ମଧ୍ୟ, ଯାହା ଜ୍ଞାନର ରୂପ, ସେ ସଦା ତାହାର ଅଧୀନ ଓ ତାହା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ, ସମସ୍ତ ଜୀବରେ।

ତତୋ ମାଯାଵିଶିଷ୍ଟାଂ ତାଂ ସଂଵିଦଂ ପରମେଶ୍ଵରୀମ୍ । ମାଯେଶ୍ଵରୀଂ ଭଗଵତୀଂ ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦରୂପିଣୀମ୍

ତେଣୁ, ମାୟାରେ ବିଶିଷ୍ଟ, ସେଇ ଚେତନାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନାୟିକା, ମାୟାର ମାଲିକା, ସତ୍-ଚିତ୍-ଆନନ୍ଦ ରୂପିଣୀ ଭଗବତୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

ଧ୍ଯାଯେତ୍ତଥାରାଧଯେଚ୍ଚ ପ୍ରଣମେଚ୍ଚ ଜପେଦପି । ତେନ ସା ସଦଯା ଭୂତ୍ଵା ମୋଚଯତ୍ଯେଵ ଦେହିନମ୍

ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା, ପୂଜା କରିବା, ପ୍ରଣାମ କରିବା ଓ ନାମ ଜପ କରିବା ଉଚିତ; ଏହିପରି କଲେ, ସେ ଦୟାମୟୀ ହୋଇ, ନିଶ୍ଚୟ ଦେହୀଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାନ୍ତି।

ସ୍ଵମାଯାଂ ସଂହରତ୍ଯେଵ ସ୍ଵାନୁଭୂତିପ୍ରଦାନତଃ । ଭୁଵନଂ ଖଲୁ ମାଯା ସ୍ଯାଦୀଶ୍ଵରୀ ତସ୍ଯ ନାଯିକା

ସେ ନିଜ ଅନୁଭୂତି ଦେଇ, ନିଜ ମାୟାକୁ ସଂହାର କରନ୍ତି; ଏହି ଜଗତ ସତ୍ୟରେ ମାୟା, ଏବଂ ସେ ତାହାର ସ୍ୱାମିନୀ।

ଭୁଵନେଶୀ ତତଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଦେଵୀ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯସୁନ୍ଦରୀ । ତଦ୍‌ରୂପେ ଯଦି ସକ୍ତଂ ସ୍ଯାଚ୍ଚିତ୍ତଂ ଭୂମିପତେ ସଦା

ତେଣୁ, ସେ ଜଗତର ନାୟିକା, ଦେବୀ, ତିନି ଲୋକର ସୁନ୍ଦରୀ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି; ହେ ଭୂମିପତି, ଯଦି ମନ ସଦା ତାଙ୍କର ରୂପରେ ଲଗି ରହିଥାଏ—

ମାଯଯା କିଂ ଭଵେତ୍ତତ୍ର ସଦସଦ୍‌ଭୂତଯା ନୃପ । ତସ୍ମାନ୍ମାଯାନିରାସାର୍ଥଂ ନାନ୍ଯଦ୍ଵୈ ଦେଵତାନ୍ତରମ୍

ହେ ରାଜା, ଯେଉଁଠି ସବୁଠି ମାୟା ହିଁ ହେବାରୁ, ସେଠି ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ କିଛି ଅଛି କି? ଏହିମାନେ ମାୟାକୁ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦେବତା ନାହିଁ।

ସମର୍ଥଂ ତୁ ଵିନା ଦେଵୀଂ ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦରୂପିଣୀମ୍ । ତମୋରାଶିଂ ନାଶଯିତୁଂ ଶକ୍ତଂ ନୈଵ ତମୋ ଭଵେତ୍

ଯିଏ ସତ୍ୟ, ଚେତନା ଓ ଆନନ୍ଦର ମୂର୍ତ୍ତି ମାଆଙ୍କୁ ଛାଡି, ଅନ୍ୟ କେହି ଏହି ଅନ୍ଧକାରକୁ ନଷ୍ଟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ମାଆ ନଥିଲେ ଅନ୍ଧକାର ରହିପାରିବ ନାହିଁ।