କିମେତତ୍କାରଣଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଯନ୍ମୋହମଗମଂ ତଦା । ଵିସ୍ମୃତଂ ପୂର୍ଵଵିଜ୍ଞାନଂ ତନ୍ମଯସ୍ତରସା କୃତଃ
'ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ସେଇ ସମୟରେ ମୁଁ କାହିଁକି ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଲି ? ଆଗରୁ ଥିବା ଜ୍ଞାନ ଭୁଲିଗଲି, ମୁଁ ତୁରନ୍ତ ମାୟାରେ ଆବୃତ ହେଲି ।'
ଏତନ୍ମାଯାବଲଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନ ଜାନେଽହଂ ଦୁରତ୍ଯଯମ୍ । ଜ୍ଞାନହାନିକରଂ ଜାତଂ ମୂଲଂ ମୋହସ୍ଯ ଵିସ୍ଫୁଟମ୍
'ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ଏହା ମାୟାର ଶକ୍ତି, ଯାହାକୁ ମୁଁ ଜାଣିପାରୁନି କିପରି ଦୂର କରିବି । ଏହା ଜ୍ଞାନ ହରାଇଦେଉଛି ଓ ଭ୍ରମର ପ୍ରକାଶିତ ମୂଳ ।'
ଅନୁଭୂତଂ ମଯା ସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାତଂ ସର୍ଵଂ ଶୁଭାଶୁଭମ୍ । କଥଂ ତ୍ଵଂ ଜିତଵାଂସ୍ତାତ ତମୁପାଯଂ ଵଦସ୍ଵ ମେ
ମୁଁ ଜୀବନର ସମସ୍ତ ଭଲ ଓ ଖରାପ ଅନୁଭବ କରିଛି ଓ ବୁଝିଛି; ବାପା, ତୁମେ କିପରି ଏହାକୁ ଜିତିଲେ? ଦୟାକରି ମୋତେ ସେଇ ଉପାୟ କହ।
ନାରଦ ଉଵାଚ ଵିଜ୍ଞପ୍ତୋଽସୌ ମଯା ଧାତା ପ୍ରୀତିପୂର୍ଵମତଃ ପରମ୍ । ମାମୁଵାଚ ସ୍ମିତଂ କୃତ୍ଵା ପିତା ମେ ଵାସଵୀସୁତ
ନାରଦ କହିଲେ: ଏଭଳି ମୋର ଅନୁରୋଧରେ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ମୋତେ ସ୍ନେହଭାବରେ ହସି ମଧୁର କଥା କହିଲେ, ଯିଏ ମୋର ପିତା ଓ ବାସବୀଙ୍କ ପୁତ୍ର।
ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଦୁର୍ଜଯୈଷା ସୁରୈଃ ସର୍ଵୈର୍ମୁନିଭିଶ୍ଚ ମହାତ୍ମଭିଃ । ତାପସୈର୍ଜ୍ଞାନଯୁକ୍ତୈଶ୍ଚ ଯୋଗିଭିଃ ପଵନାଶନୈଃ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ସମସ୍ତ ଦେବତା, ମହାମୁନି, ଜ୍ଞାନୀ ତପସ୍ବୀ ଓ ବାୟୁ ଖାଇଥିବା ଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ମହାଶକ୍ତିକୁ ଜିତିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ନାହଂ ତାଂ ସର୍ଵଥା ଜ୍ଞାତୁଂ ଶକ୍ତୋ ମାଯାଂ ମହାବଲାମ୍ । ଵିଷ୍ଣୁର୍ଜ୍ଞାତୁଂ ନ ଶକ୍ତଶ୍ଚ ତଥା ଶମ୍ଭୁରୁମାପତିଃ
ମୁଁ କେବେ ଏହି ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ମାୟାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିପାରିନି; ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଦୁର୍ଜ୍ଞେଯା ସା ମହାମାଯା ସୃଷ୍ଟିସ୍ଥିତ୍ଯନ୍ତକାରିଣୀ । କାଲକର୍ମସ୍ଵଭାଵାଦ୍ଯୈର୍ନିମିତ୍ତକାରଣୈର୍ଵୃତା
ଏହି ମହାମାୟା, ଯିଏ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ସଂହାର କରନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ବୁଝିବା ବହୁତ କଠିନ; ସେ କାଳ, କର୍ମ, ସ୍ୱଭାବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାରଣ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ।
ଶୋକଂ ମା କୁରୁ ମେଧାଵିଂସ୍ତତ୍ର ମାଯାମହାବଲେ । ନ ଚୈଵ ଵିସ୍ମଯଃ କାର୍ଯୋ ଵଯଂ ସର୍ଵେ ଵିମୋହିତାଃ
ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏହି ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ମାୟାକୁ ନେଇ ଦୁଃଖ କରନି; ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ କରିବା ଦରକାର ନୁହେଁ, କାରଣ ଆମେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କର ମୋହରେ ପଡ଼ିଛୁ।
ନାରଦ ଉଵାଚ ପିତ୍ରେତ୍ଯୁକ୍ତସ୍ତଦା ଵ୍ଯାସ ତମାପୃଚ୍ଛ୍ଯ ଗତସ୍ମଯଃ । ଆଗତୋଽସ୍ମ୍ଯତ୍ର ପଶ୍ଯନ୍ଵୈ ତୀର୍ଥାନି ଚ ଵରାଣି ଚ
ନାରଦ କହିଲେ: ଏଭଳି ପିତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ଏଠାକୁ ଆସିଛି, ମୋର ଅଭିମାନ ଛାଡ଼ି, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ ଦେଖି।
ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମପି ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ମୋହଂ କୌରଵନାଶଜମ୍ । କାଲକ୍ଷଯଂ ସୁଖାସୀନଃ ସ୍ଥାନେଽସ୍ମିନ୍ କୁରୁ ସତ୍ତମ
ତେଣୁ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ କୌରବମାନଙ୍କ ନାଶରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ମୋହକୁ ଛାଡ଼ି, ଏଠି ଶାନ୍ତିରେ ବସି ତୁମର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ଶେଷ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କର, ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଅଵଶ୍ଯମେଵ ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ କୃତଂ କର୍ମ ଶୁଭାଶୁଭମ୍ । ନିଶ୍ଚଯଂ ହୃଦଯେ କୃତ୍ଵା ଵିଚରସ୍ଵ ଯଥାସୁଖମ୍
ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ, ମଣିଷ ନିଜର କର୍ମର ଭଲ ବା ଖରାପ ଫଳ ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼ିବ; ଏହି କଥା ହୃଦୟରେ ଧରି, ଯେପରି ଇଚ୍ଛା ତେପରି ଜୀବନ ଯାପନ କର।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ନାରଦୋ ରାଜନ୍ ଗତୋ ମାଂ ପ୍ରତିବୋଧ୍ଯ ଚ । ଅହଂ ତଚ୍ଚିନ୍ତଯନ୍ଵାକ୍ଯଂ ଯଦୁକ୍ତଂ ମୁନିନା ତଦା
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏଭଳି କହି ନାରଦ ମୋତେ ବୁଝାଇ ଚାଲିଗଲେ; ତାଙ୍କ କଥା ମୁଁ ଚିନ୍ତା କରିଲି।
ସ୍ଥିତଃ ସରସ୍ଵତୀତୀରେ କଲ୍ପେ ସାରସ୍ଵତେ ଵରେ । କାଲାତିଵାହନାଯୈତତ୍କୃତଂ ଭାଗଵତଂ ମଯା
ମୁଁ ସାରସ୍ୱତ କଳିରେ, ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀର କୂଳରେ ରହି, ସମୟ କାଟିବା ପାଇଁ ଏହି ଭାଗବତ ରଚନା କରିଛି।
ପୁରାଣମୁତ୍ତମଂ ଭୂପ ସର୍ଵସଂଶଯନାଶନମ୍ । ନାନାଖ୍ଯାନସମାଯୁକ୍ତଂ ଵେଦପ୍ରାମାଣ୍ଯସଂଶ୍ରିତମ୍
ହେ ରାଜା, ଏହା ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରୁଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରାଣ, ନାନା କଥା ଭରିଥିବା ଓ ବେଦର ପ୍ରମାଣ ଉପରେ ଆଧାରିତ।
ସନ୍ଦେହୋଽତ୍ର ନ କର୍ତଵ୍ଯଃ ସର୍ଵଥା ନୃପସତ୍ତମ । ଯଥେନ୍ଦ୍ରଜାଲିକଃ କଶ୍ଚିତ୍ପାଞ୍ଚାଲୀଂ ଦାରଵୀଂ କରେ
ହେ ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏଠି କେବେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ଦେହ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯେପରି ଜାଦୁକର ନିଜ ହାତରେ ଦାରୁର ଦ୍ରୌପଦୀକୁ ନଚାଏ—
କୃତ୍ଵା ନର୍ତଯତେ କାମଂ ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ଵଶଵର୍ତିନୀମ୍ । ତଥା ନର୍ତଯତେ ମାଯା ଜଗତ୍ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍
ସେ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା, ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ତାକୁ ନଚାଏ, ଏଭଳି ମାୟା ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତକୁ ନଚାଏ।
ବ୍ରହ୍ମାଦିସ୍ତମ୍ବପର୍ଯନ୍ତଂ ସଦେଵାସୁରମାନୁଷମ୍ । ପଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିଯସମାଯୁକ୍ତଂ ମନଶ୍ଚିତ୍ତାନୁଵର୍ତନମ୍
ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଘାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଦେବତା, ଦାନବ, ମଣିଷ, ସମସ୍ତେ ପାଞ୍ଚଇଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ-ଚିତ୍ତର ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।
ଗୁଣାସ୍ତୁ କାରଣଂ ରାଜନ୍ ସର୍ଵେଷାଂ ସର୍ଵଥା ତ୍ରଯଃ । କାର୍ଯଂ କାରଣସଂଯୁକ୍ତଂ ଭଵତୀତି ଵିନିଶ୍ଚଯଃ
ହେ ରାଜା, ତିନିଟି ଗୁଣ ସମସ୍ତ କାରଣର ମୂଳ; କାରଣ ସହିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ।
ଭିନ୍ନଭିନ୍ନସ୍ଵଭାଵାସ୍ତେ ଗୁଣା ମାଯାସମୁଦ୍ଭଵାଃ । ଶାନ୍ତୋ ଘୋରସ୍ତଥା ମୂଢସ୍ତ୍ରଯସ୍ତୁ ଵିଵିଧା ଯତଃ
ମାୟାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ଗୁଣମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସ୍ୱଭାବର: ଶାନ୍ତ, ଭୟଙ୍କର ଓ ମୂଢ଼—ଏମିତି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର।
ତତ୍ସମେତଃ ପୁମାନ୍ନିତ୍ଯଂ ତଦ୍ଵିହୀନଃ କଥଂ ଭଵେତ୍ । ନ ଭଵତ୍ଯେଵ ସଂସାରେ ରହିତସ୍ତନ୍ତୁଭିଃ ପଟଃ
ମଣିଷ ସଦା ଏହି ଗୁଣମାନେ ସହିତ ଏକତ୍ର; ଏମିତି ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି କିପରି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରହିପାରିବ? ଯେପରି ତନ୍ତୁ ଛାଡ଼ି ପଟ ରହିପାରେ ନାହିଁ।
ତଥା ଗୁଣୈସ୍ତ୍ରିଭିର୍ହୀନୋ ନ ଦେହୀତି ଵିନିଶ୍ଚଯଃ । ଦେଵଦେହୋ ମନୁଷ୍ଯୋ ଵା ତିରଶ୍ଚୋ ଵା ନରାଧିପ
ଏହିପରି, ତିନିଟି ଗୁଣ ଛାଡ଼ି କୌଣସି ଦେହ ନାହିଁ—ସେଠାରେ ଦେବତା, ମଣିଷ, ପଶୁ କିମ୍ବା ରାଜା ଯେହେଉଁଠି ହେଉନାହିଁ।
ଗୁଣୈର୍ଵିରହିତୋ ନ ସ୍ଯାନ୍ମୃଦ୍ଵିହୀନୋ ଘଟୋ ଯଥା । ବ୍ରହ୍ମା ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତଥା ରୁଦ୍ରସ୍ତ୍ରଯଶ୍ଚାମୀ ଗୁଣାଶ୍ରଯାଃ
ଯେପରି ମାଟି ଛାଡ଼ି ମାଟିର ଭାଣ୍ଡା ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ରୁଦ୍ର ସମେତ ସମସ୍ତେ ଏହି ଗୁଣମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି।
କଦାଚିତ୍ପ୍ରୀତିଯୁକ୍ତାସ୍ତେ ତଥାପ୍ରୀତିଯୁତାଃ ପୁନଃ । ତଥା ଵିଷାଦଯୁକ୍ତାସ୍ତେ ଭଵନ୍ତି ଗୁଣଯୋଗତଃ
କେବେ କେବେ ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ରହନ୍ତି, କେବେ କେବେ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ଗୁଣମାନଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ କେବେ କେବେ ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ ପଡ଼ନ୍ତି।
ବ୍ରହ୍ମା କଦାଚିତ୍ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଥସ୍ତଦା ଶାନ୍ତଃ ସମାଧିମାନ୍ । ପ୍ରୀତିଯୁକ୍ତୋ ଭଵେତ୍ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ଜ୍ଞାନସଂଯୁତଃ
କେବେ କେବେ ବ୍ରହ୍ମା ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସେ ଶାନ୍ତ, ଧୈର୍ଯ୍ୟଶୀଳ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଆନନ୍ଦ ଓ ଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି।
ପୁନଃ ସତ୍ତ୍ଵଵିହୀନସ୍ତୁ ରଜୋଗୁଣସମାଵୃତଃ । ତଦା ଭଵେଦ୍ ଘୋରରୂପଃ ସର୍ଵତ୍ରାପ୍ରୀତିସଂଯୁତଃ
ପୁଣି, ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ନଥିଲେ ଏବଂ ରଜୋଗୁଣରେ ଢାକି ଦିଅଯିବାବେଳେ, ସେ ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତଠାରେ ଆନନ୍ଦ ରହିଥାଏ ନାହିଁ।
ଯଦା ତମୋଗୁଣାଵିଷ୍ଟୋ ବାହୁଲ୍ଯେନ ଭଵେଦ୍ଵିଧିଃ । ତଦା ଵିଷାଦସମ୍ପନ୍ନୋ ମୂଢୋ ଭଵତି ନାନ୍ଯଥା
ଯେତେବେଳେ ବିଧି ଅଧିକ ଭାଗରେ ତମୋଗୁଣରେ ଆବୃତ ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସେ ଦୁଃଖରେ ଓ ମୂଢ଼ତାରେ ଡୁବିଯାନ୍ତି, ଅନ୍ୟଥା କେବେ ନୁହେଁ।
ମାଧଵୋଽପି ସଦା ସତ୍ତ୍ଵସଂଶ୍ରିତଃ ସର୍ଵଥା ଭଵେତ୍ । ଯଦା ଶାନ୍ତଃ ପ୍ରୀତିଯୁକ୍ତୋ ଭଵେଜ୍ଜ୍ଞାନସମନ୍ଵିତଃ
ମାଧବ ସଦା ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଶାନ୍ତ, ଆନନ୍ଦିତ ଓ ଜ୍ଞାନମୟ ହୁଅନ୍ତି।
ସ ଏଵ ରଜଆଧିକ୍ଯାଦପ୍ରୀତିସଂଯୁତୋ ଭଵେତ୍ । ଘୋରଶ୍ଚ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ଗୁଣାଧୀନୋ ରମାପତିଃ
କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ରଜୋଗୁଣ ଅଧିକ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ଆନନ୍ଦ ହୀନ ହୁଅନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଭୟଙ୍କର ହୁଅନ୍ତି—ଲକ୍ଷ୍ମୀପତି ମଧ୍ୟ ଗୁଣମାନଙ୍କ ଅଧୀନ।
ରୁଦ୍ରୋଽପି ସତ୍ତ୍ଵସଂଯୁକ୍ତଃ ପ୍ରୀତିମାଞ୍ଛାନ୍ତିମାନ୍ଭଵେତ୍ । ରଜୋନିମୀଲିତଃ ସୋଽପି ଘୋରଃ ପ୍ରୀତିଵିଵର୍ଜିତଃ
ରୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ଥିଲେ ଆନନ୍ଦିତ ଓ ଶାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ରଜୋଗୁଣ ଢାକି ଦେଲେ ସେ ଭୟଙ୍କର ଓ ଆନନ୍ଦ ହୀନ ହୁଅନ୍ତି।
ତମୋଗୁଣଯୁତଃ ସୋଽପି ମୂଢୋ ଵିଷାଦଯୁଗ୍ଭଵେତ୍ । ଏତେ ଯଦି ଗୁଣାଧୀନା ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁହରାଦଯଃ
ତମୋଗୁଣ ଯୋଗ ହେଲେ ସେ ମଧ୍ୟ ମୂଢ଼ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ହରାଦି ଯଦି ଗୁଣମାନଙ୍କ ଅଧୀନ—