ଗୁଣତ୍ରଯକୃତଂ ସର୍ଵଂ ଜଗତ୍ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍ । ଵିନା ଗୁଣୈର୍ନ ସଂସାରୋ ଵର୍ତତେ କିଞ୍ଚିଦପ୍ଯଦଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ, ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ, ତିନି ପ୍ରକୃତି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଛି; ଗୁଣ ବିନା, ଏହି ସଂସାରର କିଛି ଚାଲିପାରେନି।
ଅହଂ ସତ୍ତ୍ଵପ୍ରଧାନୋଽସ୍ମି ରଜସ୍ତମସମନ୍ଵିତଃ । ନ କଦାଚିତ୍ତ୍ରିଭିର୍ହୀନୋ ଭଵାମି ଭୁଵନେଶ୍ଵରଃ
ମୁଁ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ପ୍ରଧାନ, କିନ୍ତୁ ରଜ ଓ ତମ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଅଛି; ମୁଁ କେବେ ଏହି ତିନି ଗୁଣ ବିନା ହୁଏନି, ହେ ଜଗତ୍ସ୍ୱାମୀ।
ତଥା ବ୍ରହ୍ମା ପିତା ତେଽତ୍ର ରଜୋମୁଖ୍ଯଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । ତମଃସତ୍ତ୍ଵସମାଯୁକ୍ତୋ ନ ତାଭ୍ଯାମୁଜ୍ଝିତଃ କିଲ
ଏଭଳି, ତୁମର ବାପା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ରଜ ଗୁଣ ପ୍ରଧାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ସେ ତମ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ସହିତ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ କେବେ ଏହି ଦୁଇଟି ଗୁଣ ବିନା ନୁହଁନ୍ତି।
ଶିଵସ୍ତଥା ତମୋମୁଖ୍ଯୋ ରଜଃସତ୍ତ୍ଵସମାଵୃତଃ । ଗୁଣତ୍ରଯଵିହୀନସ୍ତୁ ନୈଵ କୋଽପି ମଯା ଶ୍ରୁତଃ
ଏଭଳି, ଶିବ ତମ ଗୁଣରେ ପ୍ରଧାନ, କିନ୍ତୁ ରଜ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ; ମୁଁ କେବେ ମଧ୍ୟ ଏମିତି କାହାକୁ ଶୁଣିନି, ଯିଏ ଏହି ତିନି ଗୁଣ ବିନା ଅଛି।
ତସ୍ମାନ୍ମୋହୋ ନ କର୍ତଵ୍ଯଃ ସଂସାରେଽସ୍ମିନ୍ମୁନୀଶ୍ଵର । ମାଯାଵିନିର୍ମିତେଽସାରେଽପାରେ ପରମଦୁର୍ଘଟେ
ଏହି ସଂସାର ମାୟା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି, ମୂଳ ଅର୍ଥ ନଥିବା, ସୀମା ନଥିବା ଏବଂ ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ । ଏହିପରି ଜଗତରେ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।
ଦୃଷ୍ଟା ମାଯା ତ୍ଵଯାଦ୍ଯୈଵ ଭୁକ୍ତା ଭୋଗା ହ୍ଯନେକଶଃ । କିଂ ପୃଚ୍ଛସି ମହାଭାଗ ତସ୍ଯାଶ୍ଚରିତମଦ୍ଭୁତମ୍
ଆଜି ତୁମେ ମାୟାକୁ ଦେଖିଛ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରିଛ । ହେ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ତାହାର ଅଦ୍ଭୁତ କାହାଣୀ ବିଷୟରେ କାହିଁକି ପଚାରୁଛ ?
; ଭଗଵତୀମାହାତ୍ମ୍ଯଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ନିଶାମଯ ମହାରାଜ ବ୍ରଵୀମି ଵିଶଦାକ୍ଷରମ୍ । ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଖଲୁ ମାଯାଯା ନାରଦାତ୍ତୁ ମଯା ଶ୍ରୁତମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ହେ ମହାରାଜ, ଭଲଭାବେ ଶୁଣ, ମୁଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ କହେଉଛି । ମୁଁ ନାରଦଙ୍କଠାରୁ ମାୟାଙ୍କର ମହିମା ଶୁଣିଛି ।
ମଯା ପୁନର୍ମୁନିଃ ପୃଷ୍ଟୋ ନାରଦଃ ସର୍ଵଵିତ୍ତମଃ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା କଥାଂ ମୁନେସ୍ତସ୍ଯ ନାରୀଦେହସମୁଦ୍ଭଵାମ୍
ମୁଁ ପୁଣି ମହାମୁନି ନାରଦଙ୍କୁ ପଚାରିଲି, ସେ ସବୁ କିଛି ଜାଣନ୍ତି । ମୁଁ ମୁନିଙ୍କ ନାରୀ ଶରୀରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କାହାଣୀ ଶୁଣିଥିଲି ।
ବ୍ରୂହି ନାରଦ ପଶ୍ଚାତ୍କିଂ କଥିତଂ ହରିଣା ତଦା । କ୍ଵ ଗତଶ୍ଚ ଜଗନ୍ନାଥୋ ଭଵତା ସହ ମାଧଵଃ
ହେ ନାରଦ, ପରେ ହରି କଣ କହିଥିଲେ, ତୁମେ ମତେ କହ । ଜଗତ୍ପତି ମାଧବ ତୁମ ସହ କେଉଁଠି ଗଲେ ?
ନାରଦ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଭଗଵାଂସ୍ତସ୍ମିଂସ୍ତଡାଗେଽତିମନୋହରେ । ଆରୁହ୍ଯ ଗରୁଡଂ ଗନ୍ତୁଂ ଵୈକୁଣ୍ଠେ ଚ ମନୋ ଦଧେ
ନାରଦ କହିଲେ: ଏଭଳି କହି, ଭଗବାନ ସେ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଝିଲିକରେ ଗରୁଡ଼ ଉପରେ ଚଢ଼ି, ଭାବିଲେ ଯେ, ଏବେ ମୁଁ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଯିବି ।
ମାମୁଵାଚ ରମାକାନ୍ତୋ ଯଥେଷ୍ଟଂ ଗଚ୍ଛ ନାରଦ । ଏହି ଵା ମମ ଲୋକଂ ତ୍ଵଂ ଯଥାରୁଚି ତଥା କୁରୁ
ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ପ୍ରିୟ ମୋତେ କହିଲେ: ନାରଦ, ତୁମ ଇଚ୍ଛାମତେ ଯାଅ କିମ୍ବା ମୋ ଲୋକକୁ ଆସ, ଯେପରି ଭଲ ଲାଗେ କର ।
ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଗତଶ୍ଚାହମାପୃଚ୍ଛ୍ଯ ମଧୁସୂଦନମ୍ । ଭଗଵାନପି ଦେଵେଶସ୍ତତ୍କ୍ଷଣାଦ୍ଗରୁଡାସନଃ
ମୁଁ ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଗଲି । ଏହି ସମୟରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ନାଥ ଭଗବାନ ଗରୁଡ଼ ଉପରେ ବସିଲେ ।
ଵୈକୁଣ୍ଠମଗମତ୍ତୂର୍ଣଂ ମାମାଦିଶ୍ଯ ଯଥାସୁଖମ୍ । ତତୋଽହଂ ପିତୃସଦନଂ ଗତୋ ଯାତେ ଜନାର୍ଦନେ
ସେ ମୋତେ ଇଚ୍ଛାମତେ କରିବାକୁ କହି, ତୁରନ୍ତ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଚାଲିଗଲେ । ତାପରେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ଯିବା ପରେ, ମୁଁ ମୋ ପିତାଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲି ।
ଚିନ୍ତଯନ୍ସକଲଂ ଦୁଃଖଂ ସୁଖଂ ଚ ପରମାଦ୍ଭୁତମ୍ । ଗତ୍ଵା ପ୍ରଣମ୍ଯ ପିତରଂ ସ୍ଥିତୋ ଯାଵତ୍ପୁରଃ ପିତୁଃ
ମୁଁ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ, ଯାହା ଅତି ଅଦ୍ଭୁତ, ଭାବି, ପିତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ, ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲି ଓ ସାମ୍ନାରେ ଦଢ଼ି ରହିଲି ।
ତାଵତ୍ପୃଷ୍ଟୋ ମୁନେ ପିତ୍ରା ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଚିନ୍ତାତୁରଂ ତୁ ମାମ୍ । ବ୍ରହ୍ଯୋଵାଚ କ୍ଵ ଗତୋଽସି ମହାଭାଗ କସ୍ମାଚ୍ଚିନ୍ତାତୁରଃ ସୁତ
ସେଇ ସମୟରେ, ମୋ ପିତା ମୋତେ ଚିନ୍ତିତ ଦେଖି, ପଚାରିଲେ: 'ହେ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, କେଉଁଠି ଗଲୁ ? କାହିଁକି ଏତେ ଚିନ୍ତିତ ହେଲୁ, ପୁଅ ?'
ସ୍ଵସ୍ଥଂ ନୈଵାଦ୍ଯ ପଶ୍ଯାମି ମନସ୍ତେ ମୁନିସତ୍ତମ । କେନାପି ଵଞ୍ଚିତୋଽସି ତ୍ଵଂ ଦୃଷ୍ଟଂ ଵା କିଞ୍ଚିଦଦ୍ଭୁତମ୍
'ମୁଁ ଆଜି ତୁମକୁ ସ୍ୱସ୍ଥ ଦେଖୁନି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ । କିଏ ତୁମକୁ ଠକାଇଲା କିମ୍ବା କିଛି ଅଦ୍ଭୁତ ଦେଖିଲୁ କି ?'
ଵିଷଣ୍ଣଂ ଗତଵିଜ୍ଞାନଂ ପଶ୍ଯାମି ତ୍ଵାଂ କଥଂ ସୁତ । ନାରଦ ଉଵାଚ ଇତି ପୃଷ୍ଟସ୍ତଦା ପିତ୍ରା ବୃସ୍ଯାଂ ସମୁପଵେଶ୍ଯ ଚ
'ମୁଁ ତୁମକୁ ମନମରା ଓ ବୁଝିବା ଶକ୍ତି ହୀନ ଦେଖୁଛି, ପୁଅ ।' ନାରଦ କହିଲେ: ଏଭଳି ପଚାରିବା ପରେ, ମୁଁ ବିଶ୍ରାମ ଆସନରେ ବସିଲି ।
ତମବ୍ରଵଂ ସ୍ଵଵୃତ୍ତାନ୍ତଂ ମାଯାବଲସମୁଦ୍ଭଵମ୍ । ଵଞ୍ଚିତୋଽହଂ ପିତଃ କାମଂ ଵିଷ୍ଣୁନା ପ୍ରଭଵିଷ୍ଣୁନା
ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ମୋ କଥା କହିଲି, ଯାହା ମାୟାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଘଟିଥିଲା: 'ହେ ପିତା, ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଠକାଯାଇଛି ।'
ସ୍ତ୍ରୀଭାଵଂ ଗମିତଃ କାମଂ ଵର୍ଷାଣି ସୁବହୂନ୍ଯପି । ଅନୁଭୂତଂ ମହଦ୍ଦୁଃଖଂ ପୁତ୍ରଶୋକସମୁଦ୍ଭଵମ୍
'ମୁଁ ବର୍ଷରୁ ବର୍ଷ ନାରୀ ଭାବ ନେଇଥିଲି, ଓ ପୁଅ ଶୋକରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିଥିଲି ।'
ପ୍ରବୋଧିତୋଽହଂ ତେନୈଵ ମୃଦୁଵାକ୍ଯାମୃତେନ ଚ । ପୁନଃ ସରୋଵରେ ସ୍ନାତ୍ଵା ଜାତୋଽହଂ ନାରଦଃ ପୁମାନ୍
'ସେ ମୋତେ ମୃଦୁ ଓ ଅମୃତ ଭଳି କଥା କହି, ମୋତେ ସଚେତନ କଲେ । ପୁଣି ସରୋବରରେ ସ୍ନାନ କରି, ମୁଁ ପୁନିଥରେ ପୁରୁଷ ନାରଦ ହେଲି ।'
କିମେତତ୍କାରଣଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଯନ୍ମୋହମଗମଂ ତଦା । ଵିସ୍ମୃତଂ ପୂର୍ଵଵିଜ୍ଞାନଂ ତନ୍ମଯସ୍ତରସା କୃତଃ
'ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ସେଇ ସମୟରେ ମୁଁ କାହିଁକି ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଲି ? ଆଗରୁ ଥିବା ଜ୍ଞାନ ଭୁଲିଗଲି, ମୁଁ ତୁରନ୍ତ ମାୟାରେ ଆବୃତ ହେଲି ।'
ଏତନ୍ମାଯାବଲଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନ ଜାନେଽହଂ ଦୁରତ୍ଯଯମ୍ । ଜ୍ଞାନହାନିକରଂ ଜାତଂ ମୂଲଂ ମୋହସ୍ଯ ଵିସ୍ଫୁଟମ୍
'ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ଏହା ମାୟାର ଶକ୍ତି, ଯାହାକୁ ମୁଁ ଜାଣିପାରୁନି କିପରି ଦୂର କରିବି । ଏହା ଜ୍ଞାନ ହରାଇଦେଉଛି ଓ ଭ୍ରମର ପ୍ରକାଶିତ ମୂଳ ।'
ଅନୁଭୂତଂ ମଯା ସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାତଂ ସର୍ଵଂ ଶୁଭାଶୁଭମ୍ । କଥଂ ତ୍ଵଂ ଜିତଵାଂସ୍ତାତ ତମୁପାଯଂ ଵଦସ୍ଵ ମେ
ମୁଁ ଜୀବନର ସମସ୍ତ ଭଲ ଓ ଖରାପ ଅନୁଭବ କରିଛି ଓ ବୁଝିଛି; ବାପା, ତୁମେ କିପରି ଏହାକୁ ଜିତିଲେ? ଦୟାକରି ମୋତେ ସେଇ ଉପାୟ କହ।
ନାରଦ ଉଵାଚ ଵିଜ୍ଞପ୍ତୋଽସୌ ମଯା ଧାତା ପ୍ରୀତିପୂର୍ଵମତଃ ପରମ୍ । ମାମୁଵାଚ ସ୍ମିତଂ କୃତ୍ଵା ପିତା ମେ ଵାସଵୀସୁତ
ନାରଦ କହିଲେ: ଏଭଳି ମୋର ଅନୁରୋଧରେ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ମୋତେ ସ୍ନେହଭାବରେ ହସି ମଧୁର କଥା କହିଲେ, ଯିଏ ମୋର ପିତା ଓ ବାସବୀଙ୍କ ପୁତ୍ର।
ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଦୁର୍ଜଯୈଷା ସୁରୈଃ ସର୍ଵୈର୍ମୁନିଭିଶ୍ଚ ମହାତ୍ମଭିଃ । ତାପସୈର୍ଜ୍ଞାନଯୁକ୍ତୈଶ୍ଚ ଯୋଗିଭିଃ ପଵନାଶନୈଃ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ସମସ୍ତ ଦେବତା, ମହାମୁନି, ଜ୍ଞାନୀ ତପସ୍ବୀ ଓ ବାୟୁ ଖାଇଥିବା ଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ମହାଶକ୍ତିକୁ ଜିତିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ନାହଂ ତାଂ ସର୍ଵଥା ଜ୍ଞାତୁଂ ଶକ୍ତୋ ମାଯାଂ ମହାବଲାମ୍ । ଵିଷ୍ଣୁର୍ଜ୍ଞାତୁଂ ନ ଶକ୍ତଶ୍ଚ ତଥା ଶମ୍ଭୁରୁମାପତିଃ
ମୁଁ କେବେ ଏହି ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ମାୟାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିପାରିନି; ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଦୁର୍ଜ୍ଞେଯା ସା ମହାମାଯା ସୃଷ୍ଟିସ୍ଥିତ୍ଯନ୍ତକାରିଣୀ । କାଲକର୍ମସ୍ଵଭାଵାଦ୍ଯୈର୍ନିମିତ୍ତକାରଣୈର୍ଵୃତା
ଏହି ମହାମାୟା, ଯିଏ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ସଂହାର କରନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ବୁଝିବା ବହୁତ କଠିନ; ସେ କାଳ, କର୍ମ, ସ୍ୱଭାବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାରଣ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ।
ଶୋକଂ ମା କୁରୁ ମେଧାଵିଂସ୍ତତ୍ର ମାଯାମହାବଲେ । ନ ଚୈଵ ଵିସ୍ମଯଃ କାର୍ଯୋ ଵଯଂ ସର୍ଵେ ଵିମୋହିତାଃ
ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏହି ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ମାୟାକୁ ନେଇ ଦୁଃଖ କରନି; ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ କରିବା ଦରକାର ନୁହେଁ, କାରଣ ଆମେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କର ମୋହରେ ପଡ଼ିଛୁ।
ନାରଦ ଉଵାଚ ପିତ୍ରେତ୍ଯୁକ୍ତସ୍ତଦା ଵ୍ଯାସ ତମାପୃଚ୍ଛ୍ଯ ଗତସ୍ମଯଃ । ଆଗତୋଽସ୍ମ୍ଯତ୍ର ପଶ୍ଯନ୍ଵୈ ତୀର୍ଥାନି ଚ ଵରାଣି ଚ
ନାରଦ କହିଲେ: ଏଭଳି ପିତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ଏଠାକୁ ଆସିଛି, ମୋର ଅଭିମାନ ଛାଡ଼ି, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ ଦେଖି।
ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମପି ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ମୋହଂ କୌରଵନାଶଜମ୍ । କାଲକ୍ଷଯଂ ସୁଖାସୀନଃ ସ୍ଥାନେଽସ୍ମିନ୍ କୁରୁ ସତ୍ତମ
ତେଣୁ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ କୌରବମାନଙ୍କ ନାଶରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ମୋହକୁ ଛାଡ଼ି, ଏଠି ଶାନ୍ତିରେ ବସି ତୁମର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ଶେଷ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କର, ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ।