ଵିଷ୍ଣୁରୁଵାଚ ପଶ୍ଯ ନାରଦ ମାଯାଵୀ ଵିଲାସୋଽଯଂ ମହାମତେ । ଦେହେଷୁ ସର୍ଵଜନ୍ତୂନାଂ ଦଶାଭେଦା ହ୍ଯନେକଶଃ
ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ—ହେ ନାରଦ, ଏହା ମାୟାର ଅଦ୍ଭୁତ ଖେଳ, ହେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଦେହରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦଶା ଥାଏ।
ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନସୁଷୁପ୍ତିଶ୍ଚ ତୁରୀଯା ଦେହିନାଂ ଦଶା । ତଥା ଦେହାନ୍ତରେ ପ୍ରାପ୍ତେ ସନ୍ଦେହଃ କୀଦୃଶଃ ପୁନଃ
ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ, ସୁଷୁପ୍ତି ଏବଂ ଚତୁର୍ଥ ଦଶା ସମସ୍ତ ଦେହୀ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ଅଛି; ଏଭଳି ଭାବରେ ଅନ୍ୟ ଦେହ ପାଇଲେ, ପୁଣି କେମିତି ସନ୍ଦେହ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ?
ସୁପ୍ତୋ ନରୋ ନ ଜାନାତି ନ ଶୃଣୋତି ଵଦତ୍ଯପି । ପୁନଃ ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋ ଜାନାତି ସର୍ଵଂ ଜ୍ଞାତମଶେଷତଃ
ଏକ ମଣିଷ ଘୁମେ ଥିଲେ, ସେ କିଛି ଜାଣିନଥାଏ, ଶୁଣିନଥାଏ, କିମ୍ବା କହିନଥାଏ; କିନ୍ତୁ ସେ ଜାଗିଲେ, ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ସବୁ ଜାଣିଥିଲା, ସେସବୁକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ମନେ ପକାଏ।
ନିଦ୍ରଯା ଚାଲ୍ଯତେ ଚିତ୍ତଂ ଭଵନ୍ତି ସ୍ଵପ୍ନସମ୍ଭଵାଃ । ନାନାଵିଧା ମନୋଭେଦା ମନୋଭାଵା ହ୍ଯନେକଶଃ
ନିଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା ମନ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ, ସ୍ୱପ୍ନ ଉପଜେ; ଅନେକ ପ୍ରକାର ମନର ଭିନ୍ନତା ଏବଂ ଅସଂଖ୍ୟ ମନୋଭାବ ହୁଏ।
ଗଜୋ ମାଂ ହନ୍ତୁମାଯାତି ନ ଶକ୍ତୋଽସ୍ମି ପଲାଯନେ । କିଂ କରୋମି ନ ମେ ସ୍ଥାନଂ ଯତ୍ର ଗଚ୍ଛାମି ସତ୍ଵରଃ
ଏକ ହାତୀ ମୋତେ ମାରିବାକୁ ଆସୁଛି, ମୁଁ ପଳାଇପାରୁନି; ମୁଁ କଣ କରିବି? ମୋ ପାଖରେ କୌଣସି ଅଞ୍ଚଳ ନାହିଁ, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ଦ୍ରୁତ ଚାଲିଯିପାରିବି।
ମୃତଂ ପିତାମହଂ ସ୍ଵପ୍ନେ ପଶ୍ଯତି ସ୍ଵଗୃହାଗତମ୍ । ସଂଯୋଗସ୍ତେନ ଵାର୍ତା ଚ ଭୋଜନଂ ସହ ମନ୍ଯତେ
ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଣିଷ ମୃତ ପିତାମହଙ୍କୁ ଘରକୁ ଆସିଥିବା ଦେଖେ, ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ସହ ଆଲୋଚନା କରେ ଏବଂ ଏକାସାଥି ଖାଇବା କଥା ଭାବେ।
ପ୍ରବୁଦ୍ଧଃ ଖଲୁ ଜାନାତି ସ୍ଵପ୍ନେ ଦୃଷ୍ଟଂ ସୁଖାସୁଖମ୍ । ସ୍ମୃତ୍ଵା ସର୍ଵଂ ଜନେଭ୍ଯସ୍ତୁ ଵିସ୍ତରାତ୍ପ୍ରଵଦତ୍ଯପି
କିନ୍ତୁ ଜାଗିଲାପରେ, ମଣିଷ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖିଥିବା ସୁଖ ଦୁଃଖକୁ ଜାଣିଥାଏ, ସବୁକିଛି ମନେ ପକାଏ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ବିସ୍ତାରରେ କହିଥାଏ।
ସ୍ଵପ୍ନେକୋଽପି ନ ଜାନାତି ଭ୍ରମୋଽଯମିତି ନିଶ୍ଚଯଃ । ତଥା ତଥୈଵ ଵିଭଵୋ ମାଯାଯା ଦୁର୍ଗମଃ କିଲ
ସ୍ୱପ୍ନ ମଧ୍ୟରେ କେହି ମଧ୍ୟ ଏହା ଭ୍ରମ ବୋଲି ଜାଣିନଥାଏ—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ; ଏହିପରି ମାୟାର ଶକ୍ତି ବୁଝିବାକୁ ବହୁତ କଠିନ।
ନାହଂ ନାରଦ ଜାନାମି ପାରଂ ପରମଦୁର୍ଘଟମ୍ । ଗୁଣାନାଂ କିଲ ମାଯାଯା ନୈଵ ଶମ୍ଭୁର୍ନ ପଦ୍ମଜଃ
ହେ ନାରଦ, ମୁଁ ମାୟାର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଗୁଣମାନଙ୍କର ସୀମା ଜାଣିନି; ଶିବ କିମ୍ବା ପଦ୍ମଯୋନି ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଜାଣନ୍ତିନି।
କୋଽନ୍ଯୋ ଜ୍ଞାତୁଂ ସମର୍ଥୋଽଭୂନ୍ମାନତୋ ମନ୍ଦଧୀଃ ପୁନଃ । ମାଯାଗୁଣପରିଜ୍ଞାନଂ ନ କସ୍ଯାପି ଭଵେଦିହ
ଅନ୍ୟ କିଏ, ମୁଢ଼ କିମ୍ବା ଅହଂକାରୀ ହୋଇ, ଏହାକୁ ଜାଣିପାରିବ? ଏହି ସଂସାରରେ କେହି ମଧ୍ୟ ମାୟାର ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବୁଝିପାରେନି।
ଗୁଣତ୍ରଯକୃତଂ ସର୍ଵଂ ଜଗତ୍ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍ । ଵିନା ଗୁଣୈର୍ନ ସଂସାରୋ ଵର୍ତତେ କିଞ୍ଚିଦପ୍ଯଦଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ, ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ, ତିନି ପ୍ରକୃତି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଛି; ଗୁଣ ବିନା, ଏହି ସଂସାରର କିଛି ଚାଲିପାରେନି।
ଅହଂ ସତ୍ତ୍ଵପ୍ରଧାନୋଽସ୍ମି ରଜସ୍ତମସମନ୍ଵିତଃ । ନ କଦାଚିତ୍ତ୍ରିଭିର୍ହୀନୋ ଭଵାମି ଭୁଵନେଶ୍ଵରଃ
ମୁଁ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ପ୍ରଧାନ, କିନ୍ତୁ ରଜ ଓ ତମ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଅଛି; ମୁଁ କେବେ ଏହି ତିନି ଗୁଣ ବିନା ହୁଏନି, ହେ ଜଗତ୍ସ୍ୱାମୀ।
ତଥା ବ୍ରହ୍ମା ପିତା ତେଽତ୍ର ରଜୋମୁଖ୍ଯଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । ତମଃସତ୍ତ୍ଵସମାଯୁକ୍ତୋ ନ ତାଭ୍ଯାମୁଜ୍ଝିତଃ କିଲ
ଏଭଳି, ତୁମର ବାପା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ରଜ ଗୁଣ ପ୍ରଧାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ସେ ତମ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ସହିତ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ କେବେ ଏହି ଦୁଇଟି ଗୁଣ ବିନା ନୁହଁନ୍ତି।
ଶିଵସ୍ତଥା ତମୋମୁଖ୍ଯୋ ରଜଃସତ୍ତ୍ଵସମାଵୃତଃ । ଗୁଣତ୍ରଯଵିହୀନସ୍ତୁ ନୈଵ କୋଽପି ମଯା ଶ୍ରୁତଃ
ଏଭଳି, ଶିବ ତମ ଗୁଣରେ ପ୍ରଧାନ, କିନ୍ତୁ ରଜ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ; ମୁଁ କେବେ ମଧ୍ୟ ଏମିତି କାହାକୁ ଶୁଣିନି, ଯିଏ ଏହି ତିନି ଗୁଣ ବିନା ଅଛି।
ତସ୍ମାନ୍ମୋହୋ ନ କର୍ତଵ୍ଯଃ ସଂସାରେଽସ୍ମିନ୍ମୁନୀଶ୍ଵର । ମାଯାଵିନିର୍ମିତେଽସାରେଽପାରେ ପରମଦୁର୍ଘଟେ
ଏହି ସଂସାର ମାୟା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି, ମୂଳ ଅର୍ଥ ନଥିବା, ସୀମା ନଥିବା ଏବଂ ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ । ଏହିପରି ଜଗତରେ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।
ଦୃଷ୍ଟା ମାଯା ତ୍ଵଯାଦ୍ଯୈଵ ଭୁକ୍ତା ଭୋଗା ହ୍ଯନେକଶଃ । କିଂ ପୃଚ୍ଛସି ମହାଭାଗ ତସ୍ଯାଶ୍ଚରିତମଦ୍ଭୁତମ୍
ଆଜି ତୁମେ ମାୟାକୁ ଦେଖିଛ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରିଛ । ହେ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ତାହାର ଅଦ୍ଭୁତ କାହାଣୀ ବିଷୟରେ କାହିଁକି ପଚାରୁଛ ?
; ଭଗଵତୀମାହାତ୍ମ୍ଯଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ନିଶାମଯ ମହାରାଜ ବ୍ରଵୀମି ଵିଶଦାକ୍ଷରମ୍ । ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଖଲୁ ମାଯାଯା ନାରଦାତ୍ତୁ ମଯା ଶ୍ରୁତମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ହେ ମହାରାଜ, ଭଲଭାବେ ଶୁଣ, ମୁଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ କହେଉଛି । ମୁଁ ନାରଦଙ୍କଠାରୁ ମାୟାଙ୍କର ମହିମା ଶୁଣିଛି ।
ମଯା ପୁନର୍ମୁନିଃ ପୃଷ୍ଟୋ ନାରଦଃ ସର୍ଵଵିତ୍ତମଃ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା କଥାଂ ମୁନେସ୍ତସ୍ଯ ନାରୀଦେହସମୁଦ୍ଭଵାମ୍
ମୁଁ ପୁଣି ମହାମୁନି ନାରଦଙ୍କୁ ପଚାରିଲି, ସେ ସବୁ କିଛି ଜାଣନ୍ତି । ମୁଁ ମୁନିଙ୍କ ନାରୀ ଶରୀରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କାହାଣୀ ଶୁଣିଥିଲି ।
ବ୍ରୂହି ନାରଦ ପଶ୍ଚାତ୍କିଂ କଥିତଂ ହରିଣା ତଦା । କ୍ଵ ଗତଶ୍ଚ ଜଗନ୍ନାଥୋ ଭଵତା ସହ ମାଧଵଃ
ହେ ନାରଦ, ପରେ ହରି କଣ କହିଥିଲେ, ତୁମେ ମତେ କହ । ଜଗତ୍ପତି ମାଧବ ତୁମ ସହ କେଉଁଠି ଗଲେ ?
ନାରଦ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଭଗଵାଂସ୍ତସ୍ମିଂସ୍ତଡାଗେଽତିମନୋହରେ । ଆରୁହ୍ଯ ଗରୁଡଂ ଗନ୍ତୁଂ ଵୈକୁଣ୍ଠେ ଚ ମନୋ ଦଧେ
ନାରଦ କହିଲେ: ଏଭଳି କହି, ଭଗବାନ ସେ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଝିଲିକରେ ଗରୁଡ଼ ଉପରେ ଚଢ଼ି, ଭାବିଲେ ଯେ, ଏବେ ମୁଁ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଯିବି ।
ମାମୁଵାଚ ରମାକାନ୍ତୋ ଯଥେଷ୍ଟଂ ଗଚ୍ଛ ନାରଦ । ଏହି ଵା ମମ ଲୋକଂ ତ୍ଵଂ ଯଥାରୁଚି ତଥା କୁରୁ
ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ପ୍ରିୟ ମୋତେ କହିଲେ: ନାରଦ, ତୁମ ଇଚ୍ଛାମତେ ଯାଅ କିମ୍ବା ମୋ ଲୋକକୁ ଆସ, ଯେପରି ଭଲ ଲାଗେ କର ।
ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଗତଶ୍ଚାହମାପୃଚ୍ଛ୍ଯ ମଧୁସୂଦନମ୍ । ଭଗଵାନପି ଦେଵେଶସ୍ତତ୍କ୍ଷଣାଦ୍ଗରୁଡାସନଃ
ମୁଁ ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଗଲି । ଏହି ସମୟରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ନାଥ ଭଗବାନ ଗରୁଡ଼ ଉପରେ ବସିଲେ ।
ଵୈକୁଣ୍ଠମଗମତ୍ତୂର୍ଣଂ ମାମାଦିଶ୍ଯ ଯଥାସୁଖମ୍ । ତତୋଽହଂ ପିତୃସଦନଂ ଗତୋ ଯାତେ ଜନାର୍ଦନେ
ସେ ମୋତେ ଇଚ୍ଛାମତେ କରିବାକୁ କହି, ତୁରନ୍ତ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଚାଲିଗଲେ । ତାପରେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ଯିବା ପରେ, ମୁଁ ମୋ ପିତାଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲି ।
ଚିନ୍ତଯନ୍ସକଲଂ ଦୁଃଖଂ ସୁଖଂ ଚ ପରମାଦ୍ଭୁତମ୍ । ଗତ୍ଵା ପ୍ରଣମ୍ଯ ପିତରଂ ସ୍ଥିତୋ ଯାଵତ୍ପୁରଃ ପିତୁଃ
ମୁଁ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ, ଯାହା ଅତି ଅଦ୍ଭୁତ, ଭାବି, ପିତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ, ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲି ଓ ସାମ୍ନାରେ ଦଢ଼ି ରହିଲି ।
ତାଵତ୍ପୃଷ୍ଟୋ ମୁନେ ପିତ୍ରା ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଚିନ୍ତାତୁରଂ ତୁ ମାମ୍ । ବ୍ରହ୍ଯୋଵାଚ କ୍ଵ ଗତୋଽସି ମହାଭାଗ କସ୍ମାଚ୍ଚିନ୍ତାତୁରଃ ସୁତ
ସେଇ ସମୟରେ, ମୋ ପିତା ମୋତେ ଚିନ୍ତିତ ଦେଖି, ପଚାରିଲେ: 'ହେ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, କେଉଁଠି ଗଲୁ ? କାହିଁକି ଏତେ ଚିନ୍ତିତ ହେଲୁ, ପୁଅ ?'
ସ୍ଵସ୍ଥଂ ନୈଵାଦ୍ଯ ପଶ୍ଯାମି ମନସ୍ତେ ମୁନିସତ୍ତମ । କେନାପି ଵଞ୍ଚିତୋଽସି ତ୍ଵଂ ଦୃଷ୍ଟଂ ଵା କିଞ୍ଚିଦଦ୍ଭୁତମ୍
'ମୁଁ ଆଜି ତୁମକୁ ସ୍ୱସ୍ଥ ଦେଖୁନି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ । କିଏ ତୁମକୁ ଠକାଇଲା କିମ୍ବା କିଛି ଅଦ୍ଭୁତ ଦେଖିଲୁ କି ?'
ଵିଷଣ୍ଣଂ ଗତଵିଜ୍ଞାନଂ ପଶ୍ଯାମି ତ୍ଵାଂ କଥଂ ସୁତ । ନାରଦ ଉଵାଚ ଇତି ପୃଷ୍ଟସ୍ତଦା ପିତ୍ରା ବୃସ୍ଯାଂ ସମୁପଵେଶ୍ଯ ଚ
'ମୁଁ ତୁମକୁ ମନମରା ଓ ବୁଝିବା ଶକ୍ତି ହୀନ ଦେଖୁଛି, ପୁଅ ।' ନାରଦ କହିଲେ: ଏଭଳି ପଚାରିବା ପରେ, ମୁଁ ବିଶ୍ରାମ ଆସନରେ ବସିଲି ।
ତମବ୍ରଵଂ ସ୍ଵଵୃତ୍ତାନ୍ତଂ ମାଯାବଲସମୁଦ୍ଭଵମ୍ । ଵଞ୍ଚିତୋଽହଂ ପିତଃ କାମଂ ଵିଷ୍ଣୁନା ପ୍ରଭଵିଷ୍ଣୁନା
ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ମୋ କଥା କହିଲି, ଯାହା ମାୟାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଘଟିଥିଲା: 'ହେ ପିତା, ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଠକାଯାଇଛି ।'
ସ୍ତ୍ରୀଭାଵଂ ଗମିତଃ କାମଂ ଵର୍ଷାଣି ସୁବହୂନ୍ଯପି । ଅନୁଭୂତଂ ମହଦ୍ଦୁଃଖଂ ପୁତ୍ରଶୋକସମୁଦ୍ଭଵମ୍
'ମୁଁ ବର୍ଷରୁ ବର୍ଷ ନାରୀ ଭାବ ନେଇଥିଲି, ଓ ପୁଅ ଶୋକରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିଥିଲି ।'
ପ୍ରବୋଧିତୋଽହଂ ତେନୈଵ ମୃଦୁଵାକ୍ଯାମୃତେନ ଚ । ପୁନଃ ସରୋଵରେ ସ୍ନାତ୍ଵା ଜାତୋଽହଂ ନାରଦଃ ପୁମାନ୍
'ସେ ମୋତେ ମୃଦୁ ଓ ଅମୃତ ଭଳି କଥା କହି, ମୋତେ ସଚେତନ କଲେ । ପୁଣି ସରୋବରରେ ସ୍ନାନ କରି, ମୁଁ ପୁନିଥରେ ପୁରୁଷ ନାରଦ ହେଲି ।'