ନାରଦ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତୋ ହରିଣା ରାଜା ପ୍ରଣମ୍ଯ କମଲାପତିମ୍ । କୃତ୍ଵା ସ୍ନାନଵିଧିଂ ସମ୍ଯଗ୍ଜଗାମ ନିଜମନ୍ଦିରମ୍
ନାରଦ କହିଲେ: ଏପରି ହରିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯିବା ପରେ, ରାଜା କମଳନୟନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ଠିକ୍ ଭାବରେ ସ୍ନାନ କରି, ନିଜ ମହଳକୁ ଗଲେ।
ଦତ୍ତ୍ଵା ରାଜ୍ଯଂ ସ୍ଵପୌତ୍ରାଯ ପ୍ରାପ୍ଯ ନିର୍ଵେଦମଦ୍ଭୁତମ୍ । ଵନଂ ଜଗାମ ଭୂପାଲସ୍ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞାନମଵାପ ଚ
ରାଜ୍ୟଟି ନିଜ ପଉତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଇ, ଅଦ୍ଭୁତ ବିରାକ୍ତି ପାଇ, ରାଜା ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ ଓ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନ ଲାଭ କଲେ।
ଗତେ ରାଜନ୍ଯହଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଭଗଵନ୍ତମଧୋକ୍ଷଜମ୍ । ତମବ୍ରଵଂ ଜଗନ୍ନାଥଂ ହସନ୍ତଂ ମାଂ ପୁନଃ ପୁନଃ
ରାଜା ଚାଲିଯିବା ପରେ, ମୁଁ ଭଗବାନ ଅଧୋକ୍ଷଜଙ୍କୁ ଦେଖିଲି। ସେ ମୋତେ ପୁନିପୁନି ହସି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥଙ୍କୁ, କହିଲି।
ଵଞ୍ଚିତୋଽହଂ ତ୍ଵଯା ଦେଵ ଜ୍ଞାତଂ ମାଯାବଲଂ ମହତ୍ । ସ୍ମରାମି ଚରିତଂ ସର୍ଵଂ ସ୍ତ୍ରୀଦେହେ ଯତ୍କୃତଂ ମଯା
ମୁଁ ତୁମର ଦ୍ୱାରା ଠକାଯାଇଛି, ଦେବ; ମୁଁ ତୁମ ମହାମାୟାର ଶକ୍ତି ବୁଝିପାରିଛି। ମୁଁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ମନେପକାଉଛି, ଯାହା ମୁଁ ନାରୀ ଦେହରେ କରିଥିଲି।
ବ୍ରୂହି ମେ ଦେଵଦେଵେଶ ପ୍ରଵିଷ୍ଟୋଽହଂ ସରୋଵରେ । ଵିଗତଂ ପୂର୍ଵଵିଜ୍ଞାନଂ ସ୍ନାନାଦେଵ କଥଂ ହରେ
ମୋତେ କୁହ, ଦେବଦେବେଶ; ମୁଁ ଝିଲିରେ ପ୍ରବେଶ କଲି, କିପରି ମୋ ପୂର୍ବ ଜ୍ଞାନ କେବଳ ସ୍ନାନ କରିବାରେ ହରାଇଗଲା, ହରି?
ଯୋଷିଦ୍ଦେହଂ ସମାସାଦ୍ଯ ମୋହିତୋଽହଂ ଜଗଦ୍ଗୁରୋ । ପତିଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ପୁଲୋମୀ ଵାସଵଂ ଯଥା
ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ନାରୀ ଦେହ ପାଇଲି, ମୁଁ ମୋହିତ ହେଲି, ଜଗତ୍ଗୁରୁ; ଏବଂ ଏକ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ପତି ପାଇଲି, ଯେପରି ପୁଲୋମୀ ବାସବଙ୍କୁ ପାଇଥିଲେ।
ମନସ୍ତଦେଵ ତଚ୍ଚିତ୍ତଂ ଦେହଃ ସ ଚ ପୁରାତନଃ । ଲିଙ୍ଗଂ ତଦେଵ ଦେଵେଶ ସ୍ମୃତେର୍ନାଶଃ କଥଂ ହରେ
ହେ ଦେବମାନ୍ୟ, ସେଇ ମନ, ସେଇ ଚେତନା ଏବଂ ସେଇ ପୁରୁଣା ଦେହ—ଏମାନେ ସବୁ ଏକେ ରହିଛନ୍ତି; ତେଣୁ, ହେ ହରି, ସ୍ମୃତି କେମିତି ନଷ୍ଟ ହେବ?
ଵିସ୍ମଯୋଽଯଂ ମହାନ୍ମେଽତ୍ର ଜ୍ଞାନନାଶଂ ପ୍ରତି ପ୍ରଭୋ । କଥଯାଦ୍ଯ ରମାକାନ୍ତ କାରଣଂ ପରମଂ ଚ ଯତ୍
ହେ ଲକ୍ଷ୍ମୀପ୍ରିୟ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ହରାଇଯିବାକୁ ଦେଖି ମୁଁ ବହୁତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି; ଆଜି ମୋତେ ଏହାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାରଣ କହିଦିଅ।
ନାରୀଦେହଂ ମଯା ପ୍ରାପ୍ଯ ଭୁକ୍ତା ଭୋଗା ହ୍ଯନେକଶଃ । ସୁରାପାନଂ କୃତଂ ନିତ୍ଯଂ ଵିଧିହୀନଂ ଚ ଭୋଜନମ୍
ମୁଁ ନାରୀ ଦେହ ପାଇ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରିଥିଲି; ସବୁବେଳେ ମଦ୍ୟପାନ କରୁଥିଲି ଏବଂ ନିୟମ ଛାଡ଼ି ଖାଇଥିଲି।
ମଯା ତଦେଵ ନ ଜ୍ଞାତଂ ନାରଦୋଽହମିତି ସ୍ଫୁଟମ୍ । ଜାନାମ୍ଯଦ୍ଯ ଯଥା ସର୍ଵଂ ଵିଵିକ୍ତଂ ନ ତଥା ତଦା
ତଥାପି, ସେତିବେଳେ ମୁଁ ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ ଜାଣିପାରିଲିନି ଯେ, ମୁଁ ନାରଦ; ଆଜି ମୁଁ ସବୁକିଛି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଜାଣୁଛି, କିନ୍ତୁ ସେବେଳେ ଏମିତି ନଥିଲା।
ଵିଷ୍ଣୁରୁଵାଚ ପଶ୍ଯ ନାରଦ ମାଯାଵୀ ଵିଲାସୋଽଯଂ ମହାମତେ । ଦେହେଷୁ ସର୍ଵଜନ୍ତୂନାଂ ଦଶାଭେଦା ହ୍ଯନେକଶଃ
ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ—ହେ ନାରଦ, ଏହା ମାୟାର ଅଦ୍ଭୁତ ଖେଳ, ହେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଦେହରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦଶା ଥାଏ।
ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନସୁଷୁପ୍ତିଶ୍ଚ ତୁରୀଯା ଦେହିନାଂ ଦଶା । ତଥା ଦେହାନ୍ତରେ ପ୍ରାପ୍ତେ ସନ୍ଦେହଃ କୀଦୃଶଃ ପୁନଃ
ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ, ସୁଷୁପ୍ତି ଏବଂ ଚତୁର୍ଥ ଦଶା ସମସ୍ତ ଦେହୀ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ଅଛି; ଏଭଳି ଭାବରେ ଅନ୍ୟ ଦେହ ପାଇଲେ, ପୁଣି କେମିତି ସନ୍ଦେହ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ?
ସୁପ୍ତୋ ନରୋ ନ ଜାନାତି ନ ଶୃଣୋତି ଵଦତ୍ଯପି । ପୁନଃ ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋ ଜାନାତି ସର୍ଵଂ ଜ୍ଞାତମଶେଷତଃ
ଏକ ମଣିଷ ଘୁମେ ଥିଲେ, ସେ କିଛି ଜାଣିନଥାଏ, ଶୁଣିନଥାଏ, କିମ୍ବା କହିନଥାଏ; କିନ୍ତୁ ସେ ଜାଗିଲେ, ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ସବୁ ଜାଣିଥିଲା, ସେସବୁକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ମନେ ପକାଏ।
ନିଦ୍ରଯା ଚାଲ୍ଯତେ ଚିତ୍ତଂ ଭଵନ୍ତି ସ୍ଵପ୍ନସମ୍ଭଵାଃ । ନାନାଵିଧା ମନୋଭେଦା ମନୋଭାଵା ହ୍ଯନେକଶଃ
ନିଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା ମନ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ, ସ୍ୱପ୍ନ ଉପଜେ; ଅନେକ ପ୍ରକାର ମନର ଭିନ୍ନତା ଏବଂ ଅସଂଖ୍ୟ ମନୋଭାବ ହୁଏ।
ଗଜୋ ମାଂ ହନ୍ତୁମାଯାତି ନ ଶକ୍ତୋଽସ୍ମି ପଲାଯନେ । କିଂ କରୋମି ନ ମେ ସ୍ଥାନଂ ଯତ୍ର ଗଚ୍ଛାମି ସତ୍ଵରଃ
ଏକ ହାତୀ ମୋତେ ମାରିବାକୁ ଆସୁଛି, ମୁଁ ପଳାଇପାରୁନି; ମୁଁ କଣ କରିବି? ମୋ ପାଖରେ କୌଣସି ଅଞ୍ଚଳ ନାହିଁ, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ଦ୍ରୁତ ଚାଲିଯିପାରିବି।
ମୃତଂ ପିତାମହଂ ସ୍ଵପ୍ନେ ପଶ୍ଯତି ସ୍ଵଗୃହାଗତମ୍ । ସଂଯୋଗସ୍ତେନ ଵାର୍ତା ଚ ଭୋଜନଂ ସହ ମନ୍ଯତେ
ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଣିଷ ମୃତ ପିତାମହଙ୍କୁ ଘରକୁ ଆସିଥିବା ଦେଖେ, ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ସହ ଆଲୋଚନା କରେ ଏବଂ ଏକାସାଥି ଖାଇବା କଥା ଭାବେ।
ପ୍ରବୁଦ୍ଧଃ ଖଲୁ ଜାନାତି ସ୍ଵପ୍ନେ ଦୃଷ୍ଟଂ ସୁଖାସୁଖମ୍ । ସ୍ମୃତ୍ଵା ସର୍ଵଂ ଜନେଭ୍ଯସ୍ତୁ ଵିସ୍ତରାତ୍ପ୍ରଵଦତ୍ଯପି
କିନ୍ତୁ ଜାଗିଲାପରେ, ମଣିଷ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖିଥିବା ସୁଖ ଦୁଃଖକୁ ଜାଣିଥାଏ, ସବୁକିଛି ମନେ ପକାଏ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ବିସ୍ତାରରେ କହିଥାଏ।
ସ୍ଵପ୍ନେକୋଽପି ନ ଜାନାତି ଭ୍ରମୋଽଯମିତି ନିଶ୍ଚଯଃ । ତଥା ତଥୈଵ ଵିଭଵୋ ମାଯାଯା ଦୁର୍ଗମଃ କିଲ
ସ୍ୱପ୍ନ ମଧ୍ୟରେ କେହି ମଧ୍ୟ ଏହା ଭ୍ରମ ବୋଲି ଜାଣିନଥାଏ—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ; ଏହିପରି ମାୟାର ଶକ୍ତି ବୁଝିବାକୁ ବହୁତ କଠିନ।
ନାହଂ ନାରଦ ଜାନାମି ପାରଂ ପରମଦୁର୍ଘଟମ୍ । ଗୁଣାନାଂ କିଲ ମାଯାଯା ନୈଵ ଶମ୍ଭୁର୍ନ ପଦ୍ମଜଃ
ହେ ନାରଦ, ମୁଁ ମାୟାର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଗୁଣମାନଙ୍କର ସୀମା ଜାଣିନି; ଶିବ କିମ୍ବା ପଦ୍ମଯୋନି ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଜାଣନ୍ତିନି।
କୋଽନ୍ଯୋ ଜ୍ଞାତୁଂ ସମର୍ଥୋଽଭୂନ୍ମାନତୋ ମନ୍ଦଧୀଃ ପୁନଃ । ମାଯାଗୁଣପରିଜ୍ଞାନଂ ନ କସ୍ଯାପି ଭଵେଦିହ
ଅନ୍ୟ କିଏ, ମୁଢ଼ କିମ୍ବା ଅହଂକାରୀ ହୋଇ, ଏହାକୁ ଜାଣିପାରିବ? ଏହି ସଂସାରରେ କେହି ମଧ୍ୟ ମାୟାର ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବୁଝିପାରେନି।
ଗୁଣତ୍ରଯକୃତଂ ସର୍ଵଂ ଜଗତ୍ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍ । ଵିନା ଗୁଣୈର୍ନ ସଂସାରୋ ଵର୍ତତେ କିଞ୍ଚିଦପ୍ଯଦଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ, ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ, ତିନି ପ୍ରକୃତି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଛି; ଗୁଣ ବିନା, ଏହି ସଂସାରର କିଛି ଚାଲିପାରେନି।
ଅହଂ ସତ୍ତ୍ଵପ୍ରଧାନୋଽସ୍ମି ରଜସ୍ତମସମନ୍ଵିତଃ । ନ କଦାଚିତ୍ତ୍ରିଭିର୍ହୀନୋ ଭଵାମି ଭୁଵନେଶ୍ଵରଃ
ମୁଁ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ପ୍ରଧାନ, କିନ୍ତୁ ରଜ ଓ ତମ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଅଛି; ମୁଁ କେବେ ଏହି ତିନି ଗୁଣ ବିନା ହୁଏନି, ହେ ଜଗତ୍ସ୍ୱାମୀ।
ତଥା ବ୍ରହ୍ମା ପିତା ତେଽତ୍ର ରଜୋମୁଖ୍ଯଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । ତମଃସତ୍ତ୍ଵସମାଯୁକ୍ତୋ ନ ତାଭ୍ଯାମୁଜ୍ଝିତଃ କିଲ
ଏଭଳି, ତୁମର ବାପା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ରଜ ଗୁଣ ପ୍ରଧାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ସେ ତମ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ସହିତ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ କେବେ ଏହି ଦୁଇଟି ଗୁଣ ବିନା ନୁହଁନ୍ତି।
ଶିଵସ୍ତଥା ତମୋମୁଖ୍ଯୋ ରଜଃସତ୍ତ୍ଵସମାଵୃତଃ । ଗୁଣତ୍ରଯଵିହୀନସ୍ତୁ ନୈଵ କୋଽପି ମଯା ଶ୍ରୁତଃ
ଏଭଳି, ଶିବ ତମ ଗୁଣରେ ପ୍ରଧାନ, କିନ୍ତୁ ରଜ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ; ମୁଁ କେବେ ମଧ୍ୟ ଏମିତି କାହାକୁ ଶୁଣିନି, ଯିଏ ଏହି ତିନି ଗୁଣ ବିନା ଅଛି।
ତସ୍ମାନ୍ମୋହୋ ନ କର୍ତଵ୍ଯଃ ସଂସାରେଽସ୍ମିନ୍ମୁନୀଶ୍ଵର । ମାଯାଵିନିର୍ମିତେଽସାରେଽପାରେ ପରମଦୁର୍ଘଟେ
ଏହି ସଂସାର ମାୟା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି, ମୂଳ ଅର୍ଥ ନଥିବା, ସୀମା ନଥିବା ଏବଂ ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ । ଏହିପରି ଜଗତରେ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।
ଦୃଷ୍ଟା ମାଯା ତ୍ଵଯାଦ୍ଯୈଵ ଭୁକ୍ତା ଭୋଗା ହ୍ଯନେକଶଃ । କିଂ ପୃଚ୍ଛସି ମହାଭାଗ ତସ୍ଯାଶ୍ଚରିତମଦ୍ଭୁତମ୍
ଆଜି ତୁମେ ମାୟାକୁ ଦେଖିଛ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରିଛ । ହେ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ତାହାର ଅଦ୍ଭୁତ କାହାଣୀ ବିଷୟରେ କାହିଁକି ପଚାରୁଛ ?
; ଭଗଵତୀମାହାତ୍ମ୍ଯଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ନିଶାମଯ ମହାରାଜ ବ୍ରଵୀମି ଵିଶଦାକ୍ଷରମ୍ । ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଖଲୁ ମାଯାଯା ନାରଦାତ୍ତୁ ମଯା ଶ୍ରୁତମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ହେ ମହାରାଜ, ଭଲଭାବେ ଶୁଣ, ମୁଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ କହେଉଛି । ମୁଁ ନାରଦଙ୍କଠାରୁ ମାୟାଙ୍କର ମହିମା ଶୁଣିଛି ।
ମଯା ପୁନର୍ମୁନିଃ ପୃଷ୍ଟୋ ନାରଦଃ ସର୍ଵଵିତ୍ତମଃ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା କଥାଂ ମୁନେସ୍ତସ୍ଯ ନାରୀଦେହସମୁଦ୍ଭଵାମ୍
ମୁଁ ପୁଣି ମହାମୁନି ନାରଦଙ୍କୁ ପଚାରିଲି, ସେ ସବୁ କିଛି ଜାଣନ୍ତି । ମୁଁ ମୁନିଙ୍କ ନାରୀ ଶରୀରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କାହାଣୀ ଶୁଣିଥିଲି ।
ବ୍ରୂହି ନାରଦ ପଶ୍ଚାତ୍କିଂ କଥିତଂ ହରିଣା ତଦା । କ୍ଵ ଗତଶ୍ଚ ଜଗନ୍ନାଥୋ ଭଵତା ସହ ମାଧଵଃ
ହେ ନାରଦ, ପରେ ହରି କଣ କହିଥିଲେ, ତୁମେ ମତେ କହ । ଜଗତ୍ପତି ମାଧବ ତୁମ ସହ କେଉଁଠି ଗଲେ ?
ନାରଦ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଭଗଵାଂସ୍ତସ୍ମିଂସ୍ତଡାଗେଽତିମନୋହରେ । ଆରୁହ୍ଯ ଗରୁଡଂ ଗନ୍ତୁଂ ଵୈକୁଣ୍ଠେ ଚ ମନୋ ଦଧେ
ନାରଦ କହିଲେ: ଏଭଳି କହି, ଭଗବାନ ସେ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଝିଲିକରେ ଗରୁଡ଼ ଉପରେ ଚଢ଼ି, ଭାବିଲେ ଯେ, ଏବେ ମୁଁ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଯିବି ।