ନ ଦୃଷ୍ଟୌ ପିତରାଵସ୍ଯାସ୍ତ୍ଵଯା ପ୍ରାପ୍ତା ସରୋଵରେ । କାକତାଲୀପ୍ରସଙ୍ଗେନ ଯଦ୍ଭୂତଂ ତତ୍ତଥା ଗତମ୍
ତୁମେ ତାଙ୍କର ପିତାମାତାଙ୍କୁ କେବେ ଦେଖିନଥିଲ; ସେ ଝିଅଟି ଝିଲିକା ଝିଲିରେ ମିଳିଥିଲା। ଏହା ସଂଯୋଗର ଦ୍ୱାରା ଘଟିଥିଲା, ଯାହା ଘଟିଛି, ତାହା ହୋଇଯାଇଛି।
ମା ଶୋକଂ କୁରୁ ରାଜେନ୍ଦ୍ର କାଲୋ ହି ଦୁରତିକ୍ରମଃ । କାଲଯୋଗଂ ସମାସାଦ୍ଯ ଭୁଙ୍କ୍ଷ୍ଵ ଭୋଗାନ୍ ଗୃହେ ଯଥା
ଶୋକ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ରାଜେନ୍ଦ୍ର; ସମୟକୁ କେହି ଅଟକାଇପାରିବେ ନାହିଁ। ଭାଗ୍ୟର ସମୟ ଆସିଲେ, ଘରେ ପୂର୍ବବତ୍ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କର।
ଯଥାଗତା ଗତା ସା ତୁ ତଥୈଵ ଵରଵର୍ଣିନୀ । ଯଥା ପୂର୍ଵଂ ତଥା ତତ୍ର ଗଚ୍ଛ କାର୍ଯଂ କୁରୁ ପ୍ରଭୋ
ସେ ଯେପରି ଆସିଥିଲେ, ସେପରି ଚାଲିଗଲେ, ସେ ଉତ୍ତମ ରୂପବତୀ। ପୂର୍ବବତ୍ ସେଠିକୁ ଯାଅ ଓ ତୁମ କାମ କର, ପ୍ରଭୁ।
ରୁଦିତେନ ତଵାଦ୍ଯୈଵ ନାଗମିଷ୍ଯତି କାମିନୀ । ଵୃଥା ଶୋଚସି ପୃଧ୍ଵୀଶ ଯୋଗଯୁକ୍ତୋ ଭଵାଧୁନା
ତୁମର କାନ୍ଦିବାରେ ତୁମ ପ୍ରିୟା ଆଜି ଫେରିବେ ନାହିଁ। ତୁମେ ବ୍ୟର୍ଥରେ ଶୋକ କରୁଛ, ପୃଥିବୀର ନାଥ; ବର୍ତ୍ତମାନ ଯୋଗରେ ଏକତା ହେଉ।
ଭୋଗଃ କାଲଵଶାଦେତି ତଥୈଵ ପ୍ରତିଯାତି ଚ । ନାତ୍ର ଶୋକସ୍ତୁ କର୍ତଵ୍ଯୋ ନିଷ୍ଫଲେ ଭଵଵର୍ତ୍ମନି
ଭୋଗ ସମୟର ଅନୁସାରେ ଆସେ ଓ ଯାଏ; ଏହି ଜଗତର ଅର୍ଥହୀନ ପଥରେ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ନୈକତ୍ର ସୁଖସଂଯୋଗୋ ଦୁଃଖଯୋଗସ୍ତୁ ନୈକତଃ । ଘଟିକାଯନ୍ତ୍ରଵତ୍କାମଂ ଭ୍ରମଣଂ ସୁଖଦୁଃଖଯୋଃ
ସୁଖ ସବୁବେଳେ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ମିଳେ ନାହିଁ, ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ସବୁଠି ଏକାଠି ହୁଏ ନାହିଁ। ଘଣ୍ଟିଯନ୍ତ୍ରର ଚଳାଚଳ ପରି, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଇଚ୍ଛାମତେ ଘୁରେ।
ମନଃ କୃତ୍ଵା ସ୍ଥିରଂ ଭୂପ କୁରୁ ରାଜ୍ଯଂ ଯଥାସୁଖମ୍ । ଅଥଵା ନ୍ଯସ୍ଯ ଦାଯାଦେ ଵନଂ ସେଵଯ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍
ମନକୁ ଦୃଢ଼ କର, ରାଜା, ଏବଂ ଇଚ୍ଛାମତେ ରାଜ୍ୟ ଚଳାଅ; କିମ୍ବା ଏହାକୁ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀଙ୍କୁ ଦେଇ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଅରଣ୍ୟରେ ସେବା କର।
ଦୁର୍ଲଭୋ ମାନୁଷୋ ଦେହଃ ପ୍ରାଣିନାଂ କ୍ଷଣଭଙ୍ଗୁରଃ । ତସ୍ମିନ୍ପ୍ରାପ୍ତେ ତୁ କର୍ତଵ୍ଯଂ ସର୍ଵଥୈଵାତ୍ମସାଧନମ୍
ମାନବ ଦେହ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଏବଂ ଖ୍ଷଣିକ; ଏହା ମିଳିଲେ, ସବୁବେଳେ ଆତ୍ମସାଧନା କରିବା ଉଚିତ୍।
ଜିହ୍ଵୋପସ୍ଥରସୋ ରାଜନ୍ ପଶୁଯୋନିଷୁ ଵର୍ତତେ । ଜ୍ଞାନଂ ମାନୁଷଦେହେ ଵୈ ନାନ୍ଯାସୁ ଚ କୁଯୋନିଷୁ
ଜିହ୍ୱା ଓ ଯୌନ ରସ, ରାଜା, ପଶୁ ଜନ୍ମରେ ମିଳେ; ଜ୍ଞାନ କେବଳ ମାନବ ଦେହରେ ମିଳେ, ଅନ୍ୟ ଖରାପ ଜନ୍ମରେ ନୁହେଁ।
ତସ୍ମାଦ୍ଗଚ୍ଛ ଗୃହଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଶୋକଂ କାନ୍ତାସମୁଦ୍ଭଵମ୍ । ମାଯେଯଂ ଭଗଵତ୍ଯାସ୍ତୁ ଯଯା ସମ୍ମୋହିତଂ ଜଗତ୍
ତେଣୁ, ପ୍ରିୟା ଜନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଶୋକକୁ ଛାଡ଼ି ଘରକୁ ଯାଅ। ଏହି ମାୟା ଭଗବତୀଙ୍କର, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ମୋହିତ।
ନାରଦ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତୋ ହରିଣା ରାଜା ପ୍ରଣମ୍ଯ କମଲାପତିମ୍ । କୃତ୍ଵା ସ୍ନାନଵିଧିଂ ସମ୍ଯଗ୍ଜଗାମ ନିଜମନ୍ଦିରମ୍
ନାରଦ କହିଲେ: ଏପରି ହରିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯିବା ପରେ, ରାଜା କମଳନୟନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ଠିକ୍ ଭାବରେ ସ୍ନାନ କରି, ନିଜ ମହଳକୁ ଗଲେ।
ଦତ୍ତ୍ଵା ରାଜ୍ଯଂ ସ୍ଵପୌତ୍ରାଯ ପ୍ରାପ୍ଯ ନିର୍ଵେଦମଦ୍ଭୁତମ୍ । ଵନଂ ଜଗାମ ଭୂପାଲସ୍ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞାନମଵାପ ଚ
ରାଜ୍ୟଟି ନିଜ ପଉତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଇ, ଅଦ୍ଭୁତ ବିରାକ୍ତି ପାଇ, ରାଜା ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ ଓ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନ ଲାଭ କଲେ।
ଗତେ ରାଜନ୍ଯହଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଭଗଵନ୍ତମଧୋକ୍ଷଜମ୍ । ତମବ୍ରଵଂ ଜଗନ୍ନାଥଂ ହସନ୍ତଂ ମାଂ ପୁନଃ ପୁନଃ
ରାଜା ଚାଲିଯିବା ପରେ, ମୁଁ ଭଗବାନ ଅଧୋକ୍ଷଜଙ୍କୁ ଦେଖିଲି। ସେ ମୋତେ ପୁନିପୁନି ହସି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥଙ୍କୁ, କହିଲି।
ଵଞ୍ଚିତୋଽହଂ ତ୍ଵଯା ଦେଵ ଜ୍ଞାତଂ ମାଯାବଲଂ ମହତ୍ । ସ୍ମରାମି ଚରିତଂ ସର୍ଵଂ ସ୍ତ୍ରୀଦେହେ ଯତ୍କୃତଂ ମଯା
ମୁଁ ତୁମର ଦ୍ୱାରା ଠକାଯାଇଛି, ଦେବ; ମୁଁ ତୁମ ମହାମାୟାର ଶକ୍ତି ବୁଝିପାରିଛି। ମୁଁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ମନେପକାଉଛି, ଯାହା ମୁଁ ନାରୀ ଦେହରେ କରିଥିଲି।
ବ୍ରୂହି ମେ ଦେଵଦେଵେଶ ପ୍ରଵିଷ୍ଟୋଽହଂ ସରୋଵରେ । ଵିଗତଂ ପୂର୍ଵଵିଜ୍ଞାନଂ ସ୍ନାନାଦେଵ କଥଂ ହରେ
ମୋତେ କୁହ, ଦେବଦେବେଶ; ମୁଁ ଝିଲିରେ ପ୍ରବେଶ କଲି, କିପରି ମୋ ପୂର୍ବ ଜ୍ଞାନ କେବଳ ସ୍ନାନ କରିବାରେ ହରାଇଗଲା, ହରି?
ଯୋଷିଦ୍ଦେହଂ ସମାସାଦ୍ଯ ମୋହିତୋଽହଂ ଜଗଦ୍ଗୁରୋ । ପତିଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ପୁଲୋମୀ ଵାସଵଂ ଯଥା
ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ନାରୀ ଦେହ ପାଇଲି, ମୁଁ ମୋହିତ ହେଲି, ଜଗତ୍ଗୁରୁ; ଏବଂ ଏକ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ପତି ପାଇଲି, ଯେପରି ପୁଲୋମୀ ବାସବଙ୍କୁ ପାଇଥିଲେ।
ମନସ୍ତଦେଵ ତଚ୍ଚିତ୍ତଂ ଦେହଃ ସ ଚ ପୁରାତନଃ । ଲିଙ୍ଗଂ ତଦେଵ ଦେଵେଶ ସ୍ମୃତେର୍ନାଶଃ କଥଂ ହରେ
ହେ ଦେବମାନ୍ୟ, ସେଇ ମନ, ସେଇ ଚେତନା ଏବଂ ସେଇ ପୁରୁଣା ଦେହ—ଏମାନେ ସବୁ ଏକେ ରହିଛନ୍ତି; ତେଣୁ, ହେ ହରି, ସ୍ମୃତି କେମିତି ନଷ୍ଟ ହେବ?
ଵିସ୍ମଯୋଽଯଂ ମହାନ୍ମେଽତ୍ର ଜ୍ଞାନନାଶଂ ପ୍ରତି ପ୍ରଭୋ । କଥଯାଦ୍ଯ ରମାକାନ୍ତ କାରଣଂ ପରମଂ ଚ ଯତ୍
ହେ ଲକ୍ଷ୍ମୀପ୍ରିୟ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ହରାଇଯିବାକୁ ଦେଖି ମୁଁ ବହୁତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି; ଆଜି ମୋତେ ଏହାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାରଣ କହିଦିଅ।
ନାରୀଦେହଂ ମଯା ପ୍ରାପ୍ଯ ଭୁକ୍ତା ଭୋଗା ହ୍ଯନେକଶଃ । ସୁରାପାନଂ କୃତଂ ନିତ୍ଯଂ ଵିଧିହୀନଂ ଚ ଭୋଜନମ୍
ମୁଁ ନାରୀ ଦେହ ପାଇ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରିଥିଲି; ସବୁବେଳେ ମଦ୍ୟପାନ କରୁଥିଲି ଏବଂ ନିୟମ ଛାଡ଼ି ଖାଇଥିଲି।
ମଯା ତଦେଵ ନ ଜ୍ଞାତଂ ନାରଦୋଽହମିତି ସ୍ଫୁଟମ୍ । ଜାନାମ୍ଯଦ୍ଯ ଯଥା ସର୍ଵଂ ଵିଵିକ୍ତଂ ନ ତଥା ତଦା
ତଥାପି, ସେତିବେଳେ ମୁଁ ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ ଜାଣିପାରିଲିନି ଯେ, ମୁଁ ନାରଦ; ଆଜି ମୁଁ ସବୁକିଛି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଜାଣୁଛି, କିନ୍ତୁ ସେବେଳେ ଏମିତି ନଥିଲା।
ଵିଷ୍ଣୁରୁଵାଚ ପଶ୍ଯ ନାରଦ ମାଯାଵୀ ଵିଲାସୋଽଯଂ ମହାମତେ । ଦେହେଷୁ ସର୍ଵଜନ୍ତୂନାଂ ଦଶାଭେଦା ହ୍ଯନେକଶଃ
ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ—ହେ ନାରଦ, ଏହା ମାୟାର ଅଦ୍ଭୁତ ଖେଳ, ହେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଦେହରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦଶା ଥାଏ।
ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନସୁଷୁପ୍ତିଶ୍ଚ ତୁରୀଯା ଦେହିନାଂ ଦଶା । ତଥା ଦେହାନ୍ତରେ ପ୍ରାପ୍ତେ ସନ୍ଦେହଃ କୀଦୃଶଃ ପୁନଃ
ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ, ସୁଷୁପ୍ତି ଏବଂ ଚତୁର୍ଥ ଦଶା ସମସ୍ତ ଦେହୀ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ଅଛି; ଏଭଳି ଭାବରେ ଅନ୍ୟ ଦେହ ପାଇଲେ, ପୁଣି କେମିତି ସନ୍ଦେହ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ?
ସୁପ୍ତୋ ନରୋ ନ ଜାନାତି ନ ଶୃଣୋତି ଵଦତ୍ଯପି । ପୁନଃ ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋ ଜାନାତି ସର୍ଵଂ ଜ୍ଞାତମଶେଷତଃ
ଏକ ମଣିଷ ଘୁମେ ଥିଲେ, ସେ କିଛି ଜାଣିନଥାଏ, ଶୁଣିନଥାଏ, କିମ୍ବା କହିନଥାଏ; କିନ୍ତୁ ସେ ଜାଗିଲେ, ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ସବୁ ଜାଣିଥିଲା, ସେସବୁକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ମନେ ପକାଏ।
ନିଦ୍ରଯା ଚାଲ୍ଯତେ ଚିତ୍ତଂ ଭଵନ୍ତି ସ୍ଵପ୍ନସମ୍ଭଵାଃ । ନାନାଵିଧା ମନୋଭେଦା ମନୋଭାଵା ହ୍ଯନେକଶଃ
ନିଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା ମନ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ, ସ୍ୱପ୍ନ ଉପଜେ; ଅନେକ ପ୍ରକାର ମନର ଭିନ୍ନତା ଏବଂ ଅସଂଖ୍ୟ ମନୋଭାବ ହୁଏ।
ଗଜୋ ମାଂ ହନ୍ତୁମାଯାତି ନ ଶକ୍ତୋଽସ୍ମି ପଲାଯନେ । କିଂ କରୋମି ନ ମେ ସ୍ଥାନଂ ଯତ୍ର ଗଚ୍ଛାମି ସତ୍ଵରଃ
ଏକ ହାତୀ ମୋତେ ମାରିବାକୁ ଆସୁଛି, ମୁଁ ପଳାଇପାରୁନି; ମୁଁ କଣ କରିବି? ମୋ ପାଖରେ କୌଣସି ଅଞ୍ଚଳ ନାହିଁ, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ଦ୍ରୁତ ଚାଲିଯିପାରିବି।
ମୃତଂ ପିତାମହଂ ସ୍ଵପ୍ନେ ପଶ୍ଯତି ସ୍ଵଗୃହାଗତମ୍ । ସଂଯୋଗସ୍ତେନ ଵାର୍ତା ଚ ଭୋଜନଂ ସହ ମନ୍ଯତେ
ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଣିଷ ମୃତ ପିତାମହଙ୍କୁ ଘରକୁ ଆସିଥିବା ଦେଖେ, ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ସହ ଆଲୋଚନା କରେ ଏବଂ ଏକାସାଥି ଖାଇବା କଥା ଭାବେ।
ପ୍ରବୁଦ୍ଧଃ ଖଲୁ ଜାନାତି ସ୍ଵପ୍ନେ ଦୃଷ୍ଟଂ ସୁଖାସୁଖମ୍ । ସ୍ମୃତ୍ଵା ସର୍ଵଂ ଜନେଭ୍ଯସ୍ତୁ ଵିସ୍ତରାତ୍ପ୍ରଵଦତ୍ଯପି
କିନ୍ତୁ ଜାଗିଲାପରେ, ମଣିଷ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖିଥିବା ସୁଖ ଦୁଃଖକୁ ଜାଣିଥାଏ, ସବୁକିଛି ମନେ ପକାଏ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ବିସ୍ତାରରେ କହିଥାଏ।
ସ୍ଵପ୍ନେକୋଽପି ନ ଜାନାତି ଭ୍ରମୋଽଯମିତି ନିଶ୍ଚଯଃ । ତଥା ତଥୈଵ ଵିଭଵୋ ମାଯାଯା ଦୁର୍ଗମଃ କିଲ
ସ୍ୱପ୍ନ ମଧ୍ୟରେ କେହି ମଧ୍ୟ ଏହା ଭ୍ରମ ବୋଲି ଜାଣିନଥାଏ—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ; ଏହିପରି ମାୟାର ଶକ୍ତି ବୁଝିବାକୁ ବହୁତ କଠିନ।
ନାହଂ ନାରଦ ଜାନାମି ପାରଂ ପରମଦୁର୍ଘଟମ୍ । ଗୁଣାନାଂ କିଲ ମାଯାଯା ନୈଵ ଶମ୍ଭୁର୍ନ ପଦ୍ମଜଃ
ହେ ନାରଦ, ମୁଁ ମାୟାର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଗୁଣମାନଙ୍କର ସୀମା ଜାଣିନି; ଶିବ କିମ୍ବା ପଦ୍ମଯୋନି ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଜାଣନ୍ତିନି।
କୋଽନ୍ଯୋ ଜ୍ଞାତୁଂ ସମର୍ଥୋଽଭୂନ୍ମାନତୋ ମନ୍ଦଧୀଃ ପୁନଃ । ମାଯାଗୁଣପରିଜ୍ଞାନଂ ନ କସ୍ଯାପି ଭଵେଦିହ
ଅନ୍ୟ କିଏ, ମୁଢ଼ କିମ୍ବା ଅହଂକାରୀ ହୋଇ, ଏହାକୁ ଜାଣିପାରିବ? ଏହି ସଂସାରରେ କେହି ମଧ୍ୟ ମାୟାର ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବୁଝିପାରେନି।