ନ ଯୁକ୍ତମଧୁନା ଯନ୍ମାଂ ଵିହାଯ ତ୍ରିଦିଵଂ ଗତା । ଵିଲପନ୍ତଂ ପତିଂ ଦୀନଂ ପୁତ୍ରସ୍ନେହେନ ଯନ୍ତ୍ରିତା
ଏବେ ତୁମେ ପୁଅମାନେ ପାଇଁ ସ୍ନେହରେ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ, ମୋତେ ଛାଡ଼ି, ବିୟୋଗରେ ଦୁଃଖିତ ପତିକୁ ଛାଡ଼ି, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ—ଏହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ।
ଉଭଯଂ ମେ ଗତଂ କାନ୍ତେ ପୁତ୍ରାସ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରାଣଵଲ୍ଲଭା । ତଥାପି ମରଣଂ ନାସ୍ତି ଦୁଃଖିତସ୍ଯ ଭୃଶଂ ପ୍ରିଯେ
ହେ ପ୍ରିୟା, ମୋର ପୁଅମାନେ ଓ ତୁମେ, ପ୍ରାଣଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, ଦୁହେଁ ଚାଲିଗଲ; ତଥାପି ମୁଁ ଏତେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ଆସୁନାହିଁ।
କିଂ କରୋମି କ୍ଵ ଗଚ୍ଛାମି ରାମୋ ନାସ୍ତି ମହୀତଲେ । ରାମାଵିରହଜଂ ଦୁଃଖଂ ଜାନାତି ରଘୁନନ୍ଦନଃ
ମୁଁ କଣ କରିବି, କେଉଁଠି ଯିବି? ପୃଥିବୀରେ ରାମ ନାହିଁ; ରାମା ବିୟୋଗର ଦୁଃଖ କେବଳ ରଘୁନନ୍ଦନ ଜାଣନ୍ତି।
ଵିଧିନା ନିଷ୍ଠୁରେଣାତ୍ର ଵିପରୀତଂ କୃତଂ ଭୁଵି । ଦମ୍ପତ୍ଯୋର୍ମରଣଂ ଭିନ୍ନଂ ସର୍ଵଥା ସମଚିତ୍ତଯୋଃ
ନିର୍ଦୟ ବିଧି ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ସବୁଠି ଉଲ୍ଟା ହେଉଛି; ଦମ୍ପତି ମନରେ ଏକାତ୍ମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ସଦା ଅଲଗା ହୁଏ।
ଉପକାରସ୍ତୁ ନାରୀଣାଂ ମୁନିଭିର୍ଵିହିତଃ କିଲ । ଯଦୁକ୍ତଂ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ଜ୍ଵଲନଂ ପତିନା ସହ
ମୁନିମାନେ କହିଛନ୍ତି, ନାରୀମାନଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି, ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରରେ ଯେପରି ଲେଖାଯାଇଛି, ସେମାନେ ପତି ସହିତ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା।
ଏଵଂ ଵିଲପମାନଂ ତଂ ରାଜାନଂ ଭଗଵାନ୍ହରିଃ । ନିଵାରଯାମାସ ତଦା ଵଚନୈର୍ଯୁକ୍ତିଯୋଜିତୈଃ
ଏଭଳି କନ୍ଦୁଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ, ଭଗବାନ ହରି ବୁଝାଇଲେ, ବୁଦ୍ଧିମତା ଭରା କଥା କହି।
ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ କିଂ ଵିଷୀଦସି ରାଜେନ୍ଦ୍ର କ୍ଵ ଗତା ତେ ପ୍ରିଯାଙ୍ଗନା । ନ ଶ୍ରୁତଂ କିଂ ତ୍ଵଯା ଶାସ୍ତ୍ରଂ ନ କୃତୋଽସୌ ବୁଧାଶ୍ରଯଃ
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: 'ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, କାହିଁକି ତୁମେ ଦୁଃଖିତ? ତୁମର ପ୍ରିୟା କେଉଁଠି ଗଲେ? ତୁମେ ଶାସ୍ତ୍ର ଶୁଣିନାହଁ କି? ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ସହିତ ଆଶ୍ରୟ ନେଉନାହଁ କି?'
କା ସା କସ୍ତ୍ଵଂ କ୍ଵ ସଂଯୋଗୋ ଵିଯୋଗଃ କୀଦୃଶସ୍ତଵ । ପ୍ରଵାହରୂପେ ସଂସାରେ ନୃଣାଂ ନୌତରତାମିଵ
'ସେ କିଏ? ତୁମେ କିଏ? ଏହି ମିଳନ କଣ, ଏହି ବିୟୋଗ କେମିତି? ଏହି ସଂସାର ଧାରାରେ ଲୋକମାନେ ପାଣିରେ ଭସୁଥିବା କାଠର ଟୁକୁଡ଼ା ପରି।'
ଗୃହେ ଗଚ୍ଛ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ ଵୃଥା ତେ ରୁଦିତେନ କିମ୍ । ସଂଯୋଗଶ୍ଚ ଵିଯୋଗଶ୍ଚ ଦୈଵାଧୀନଃ ସଦା ନୃଣାମ୍
ଘରକୁ ଯାଅ, ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ; ତୁମର କାନ୍ଦିବାର କୌଣସି ଉପକାର ନାହିଁ। ମିଳନ ଓ ବିଚ୍ଛେଦ ସବୁବେଳେ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଭାଗ୍ୟରେ ନିର୍ଭର କରେ।
ଅନଯା ସହ ତେ ରାଜନ୍ ସଂଯୋଗସ୍ତ୍ଵିହ ସଂଵୃତଃ । ଭୁକ୍ତା ତ୍ଵଯା ଵିଶାଲାକ୍ଷୀ ସୁନ୍ଦରୀ ତନୁମଧ୍ଯମା
ଏଠାରେ ତୁମେ ସେଠି ସେ ସୁନ୍ଦରୀ, ବିଶାଳ ଚକ୍ଷୁ ଓ ସୁସଂଖ୍ୟା ନାରୀ ସହିତ ମିଳିଥିଲେ; ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଭୋଗ କରିଛ।
ନ ଦୃଷ୍ଟୌ ପିତରାଵସ୍ଯାସ୍ତ୍ଵଯା ପ୍ରାପ୍ତା ସରୋଵରେ । କାକତାଲୀପ୍ରସଙ୍ଗେନ ଯଦ୍ଭୂତଂ ତତ୍ତଥା ଗତମ୍
ତୁମେ ତାଙ୍କର ପିତାମାତାଙ୍କୁ କେବେ ଦେଖିନଥିଲ; ସେ ଝିଅଟି ଝିଲିକା ଝିଲିରେ ମିଳିଥିଲା। ଏହା ସଂଯୋଗର ଦ୍ୱାରା ଘଟିଥିଲା, ଯାହା ଘଟିଛି, ତାହା ହୋଇଯାଇଛି।
ମା ଶୋକଂ କୁରୁ ରାଜେନ୍ଦ୍ର କାଲୋ ହି ଦୁରତିକ୍ରମଃ । କାଲଯୋଗଂ ସମାସାଦ୍ଯ ଭୁଙ୍କ୍ଷ୍ଵ ଭୋଗାନ୍ ଗୃହେ ଯଥା
ଶୋକ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ରାଜେନ୍ଦ୍ର; ସମୟକୁ କେହି ଅଟକାଇପାରିବେ ନାହିଁ। ଭାଗ୍ୟର ସମୟ ଆସିଲେ, ଘରେ ପୂର୍ବବତ୍ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କର।
ଯଥାଗତା ଗତା ସା ତୁ ତଥୈଵ ଵରଵର୍ଣିନୀ । ଯଥା ପୂର୍ଵଂ ତଥା ତତ୍ର ଗଚ୍ଛ କାର୍ଯଂ କୁରୁ ପ୍ରଭୋ
ସେ ଯେପରି ଆସିଥିଲେ, ସେପରି ଚାଲିଗଲେ, ସେ ଉତ୍ତମ ରୂପବତୀ। ପୂର୍ବବତ୍ ସେଠିକୁ ଯାଅ ଓ ତୁମ କାମ କର, ପ୍ରଭୁ।
ରୁଦିତେନ ତଵାଦ୍ଯୈଵ ନାଗମିଷ୍ଯତି କାମିନୀ । ଵୃଥା ଶୋଚସି ପୃଧ୍ଵୀଶ ଯୋଗଯୁକ୍ତୋ ଭଵାଧୁନା
ତୁମର କାନ୍ଦିବାରେ ତୁମ ପ୍ରିୟା ଆଜି ଫେରିବେ ନାହିଁ। ତୁମେ ବ୍ୟର୍ଥରେ ଶୋକ କରୁଛ, ପୃଥିବୀର ନାଥ; ବର୍ତ୍ତମାନ ଯୋଗରେ ଏକତା ହେଉ।
ଭୋଗଃ କାଲଵଶାଦେତି ତଥୈଵ ପ୍ରତିଯାତି ଚ । ନାତ୍ର ଶୋକସ୍ତୁ କର୍ତଵ୍ଯୋ ନିଷ୍ଫଲେ ଭଵଵର୍ତ୍ମନି
ଭୋଗ ସମୟର ଅନୁସାରେ ଆସେ ଓ ଯାଏ; ଏହି ଜଗତର ଅର୍ଥହୀନ ପଥରେ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ନୈକତ୍ର ସୁଖସଂଯୋଗୋ ଦୁଃଖଯୋଗସ୍ତୁ ନୈକତଃ । ଘଟିକାଯନ୍ତ୍ରଵତ୍କାମଂ ଭ୍ରମଣଂ ସୁଖଦୁଃଖଯୋଃ
ସୁଖ ସବୁବେଳେ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ମିଳେ ନାହିଁ, ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ସବୁଠି ଏକାଠି ହୁଏ ନାହିଁ। ଘଣ୍ଟିଯନ୍ତ୍ରର ଚଳାଚଳ ପରି, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଇଚ୍ଛାମତେ ଘୁରେ।
ମନଃ କୃତ୍ଵା ସ୍ଥିରଂ ଭୂପ କୁରୁ ରାଜ୍ଯଂ ଯଥାସୁଖମ୍ । ଅଥଵା ନ୍ଯସ୍ଯ ଦାଯାଦେ ଵନଂ ସେଵଯ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍
ମନକୁ ଦୃଢ଼ କର, ରାଜା, ଏବଂ ଇଚ୍ଛାମତେ ରାଜ୍ୟ ଚଳାଅ; କିମ୍ବା ଏହାକୁ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀଙ୍କୁ ଦେଇ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଅରଣ୍ୟରେ ସେବା କର।
ଦୁର୍ଲଭୋ ମାନୁଷୋ ଦେହଃ ପ୍ରାଣିନାଂ କ୍ଷଣଭଙ୍ଗୁରଃ । ତସ୍ମିନ୍ପ୍ରାପ୍ତେ ତୁ କର୍ତଵ୍ଯଂ ସର୍ଵଥୈଵାତ୍ମସାଧନମ୍
ମାନବ ଦେହ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଏବଂ ଖ୍ଷଣିକ; ଏହା ମିଳିଲେ, ସବୁବେଳେ ଆତ୍ମସାଧନା କରିବା ଉଚିତ୍।
ଜିହ୍ଵୋପସ୍ଥରସୋ ରାଜନ୍ ପଶୁଯୋନିଷୁ ଵର୍ତତେ । ଜ୍ଞାନଂ ମାନୁଷଦେହେ ଵୈ ନାନ୍ଯାସୁ ଚ କୁଯୋନିଷୁ
ଜିହ୍ୱା ଓ ଯୌନ ରସ, ରାଜା, ପଶୁ ଜନ୍ମରେ ମିଳେ; ଜ୍ଞାନ କେବଳ ମାନବ ଦେହରେ ମିଳେ, ଅନ୍ୟ ଖରାପ ଜନ୍ମରେ ନୁହେଁ।
ତସ୍ମାଦ୍ଗଚ୍ଛ ଗୃହଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଶୋକଂ କାନ୍ତାସମୁଦ୍ଭଵମ୍ । ମାଯେଯଂ ଭଗଵତ୍ଯାସ୍ତୁ ଯଯା ସମ୍ମୋହିତଂ ଜଗତ୍
ତେଣୁ, ପ୍ରିୟା ଜନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଶୋକକୁ ଛାଡ଼ି ଘରକୁ ଯାଅ। ଏହି ମାୟା ଭଗବତୀଙ୍କର, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ମୋହିତ।
ନାରଦ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତୋ ହରିଣା ରାଜା ପ୍ରଣମ୍ଯ କମଲାପତିମ୍ । କୃତ୍ଵା ସ୍ନାନଵିଧିଂ ସମ୍ଯଗ୍ଜଗାମ ନିଜମନ୍ଦିରମ୍
ନାରଦ କହିଲେ: ଏପରି ହରିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯିବା ପରେ, ରାଜା କମଳନୟନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ଠିକ୍ ଭାବରେ ସ୍ନାନ କରି, ନିଜ ମହଳକୁ ଗଲେ।
ଦତ୍ତ୍ଵା ରାଜ୍ଯଂ ସ୍ଵପୌତ୍ରାଯ ପ୍ରାପ୍ଯ ନିର୍ଵେଦମଦ୍ଭୁତମ୍ । ଵନଂ ଜଗାମ ଭୂପାଲସ୍ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞାନମଵାପ ଚ
ରାଜ୍ୟଟି ନିଜ ପଉତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଇ, ଅଦ୍ଭୁତ ବିରାକ୍ତି ପାଇ, ରାଜା ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ ଓ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନ ଲାଭ କଲେ।
ଗତେ ରାଜନ୍ଯହଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଭଗଵନ୍ତମଧୋକ୍ଷଜମ୍ । ତମବ୍ରଵଂ ଜଗନ୍ନାଥଂ ହସନ୍ତଂ ମାଂ ପୁନଃ ପୁନଃ
ରାଜା ଚାଲିଯିବା ପରେ, ମୁଁ ଭଗବାନ ଅଧୋକ୍ଷଜଙ୍କୁ ଦେଖିଲି। ସେ ମୋତେ ପୁନିପୁନି ହସି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥଙ୍କୁ, କହିଲି।
ଵଞ୍ଚିତୋଽହଂ ତ୍ଵଯା ଦେଵ ଜ୍ଞାତଂ ମାଯାବଲଂ ମହତ୍ । ସ୍ମରାମି ଚରିତଂ ସର୍ଵଂ ସ୍ତ୍ରୀଦେହେ ଯତ୍କୃତଂ ମଯା
ମୁଁ ତୁମର ଦ୍ୱାରା ଠକାଯାଇଛି, ଦେବ; ମୁଁ ତୁମ ମହାମାୟାର ଶକ୍ତି ବୁଝିପାରିଛି। ମୁଁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ମନେପକାଉଛି, ଯାହା ମୁଁ ନାରୀ ଦେହରେ କରିଥିଲି।
ବ୍ରୂହି ମେ ଦେଵଦେଵେଶ ପ୍ରଵିଷ୍ଟୋଽହଂ ସରୋଵରେ । ଵିଗତଂ ପୂର୍ଵଵିଜ୍ଞାନଂ ସ୍ନାନାଦେଵ କଥଂ ହରେ
ମୋତେ କୁହ, ଦେବଦେବେଶ; ମୁଁ ଝିଲିରେ ପ୍ରବେଶ କଲି, କିପରି ମୋ ପୂର୍ବ ଜ୍ଞାନ କେବଳ ସ୍ନାନ କରିବାରେ ହରାଇଗଲା, ହରି?
ଯୋଷିଦ୍ଦେହଂ ସମାସାଦ୍ଯ ମୋହିତୋଽହଂ ଜଗଦ୍ଗୁରୋ । ପତିଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ପୁଲୋମୀ ଵାସଵଂ ଯଥା
ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ନାରୀ ଦେହ ପାଇଲି, ମୁଁ ମୋହିତ ହେଲି, ଜଗତ୍ଗୁରୁ; ଏବଂ ଏକ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ପତି ପାଇଲି, ଯେପରି ପୁଲୋମୀ ବାସବଙ୍କୁ ପାଇଥିଲେ।
ମନସ୍ତଦେଵ ତଚ୍ଚିତ୍ତଂ ଦେହଃ ସ ଚ ପୁରାତନଃ । ଲିଙ୍ଗଂ ତଦେଵ ଦେଵେଶ ସ୍ମୃତେର୍ନାଶଃ କଥଂ ହରେ
ହେ ଦେବମାନ୍ୟ, ସେଇ ମନ, ସେଇ ଚେତନା ଏବଂ ସେଇ ପୁରୁଣା ଦେହ—ଏମାନେ ସବୁ ଏକେ ରହିଛନ୍ତି; ତେଣୁ, ହେ ହରି, ସ୍ମୃତି କେମିତି ନଷ୍ଟ ହେବ?
ଵିସ୍ମଯୋଽଯଂ ମହାନ୍ମେଽତ୍ର ଜ୍ଞାନନାଶଂ ପ୍ରତି ପ୍ରଭୋ । କଥଯାଦ୍ଯ ରମାକାନ୍ତ କାରଣଂ ପରମଂ ଚ ଯତ୍
ହେ ଲକ୍ଷ୍ମୀପ୍ରିୟ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ହରାଇଯିବାକୁ ଦେଖି ମୁଁ ବହୁତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି; ଆଜି ମୋତେ ଏହାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାରଣ କହିଦିଅ।
ନାରୀଦେହଂ ମଯା ପ୍ରାପ୍ଯ ଭୁକ୍ତା ଭୋଗା ହ୍ଯନେକଶଃ । ସୁରାପାନଂ କୃତଂ ନିତ୍ଯଂ ଵିଧିହୀନଂ ଚ ଭୋଜନମ୍
ମୁଁ ନାରୀ ଦେହ ପାଇ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରିଥିଲି; ସବୁବେଳେ ମଦ୍ୟପାନ କରୁଥିଲି ଏବଂ ନିୟମ ଛାଡ଼ି ଖାଇଥିଲି।
ମଯା ତଦେଵ ନ ଜ୍ଞାତଂ ନାରଦୋଽହମିତି ସ୍ଫୁଟମ୍ । ଜାନାମ୍ଯଦ୍ଯ ଯଥା ସର୍ଵଂ ଵିଵିକ୍ତଂ ନ ତଥା ତଦା
ତଥାପି, ସେତିବେଳେ ମୁଁ ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ ଜାଣିପାରିଲିନି ଯେ, ମୁଁ ନାରଦ; ଆଜି ମୁଁ ସବୁକିଛି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଜାଣୁଛି, କିନ୍ତୁ ସେବେଳେ ଏମିତି ନଥିଲା।