ସଞ୍ଚିନ୍ତିତଂ ମଯା ତତ୍ର ନାରଦୋଽହମିହାଗତଃ । ହରିଣା ସହ ସ୍ତ୍ରୀଭାଵଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ମାଯାଵିମୋହିତଃ
ସେଠାରେ ମୁଁ ଭାବିଥିଲି, ଏଠିକୁ ଆସିଲି ମୁଁ ନାରଦ; ହରିଙ୍କ ସହିତ ମୁଁ ମହିଳା ରୂପ ଧାରଣ କଲି, ମାୟାର ଭ୍ରମରେ ପଡିଗଲି।
ଇତି ଚିନ୍ତାପରଶ୍ଚାହଂ ଯଦା ଜାତସ୍ତଦା ହରିଃ । ମାମାହ ନାରଦାଗଚ୍ଛ କିଂ କରୋଷି ଜଲେ ସ୍ଥିତଃ
ଏଭଳି ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ଥିବାବେଳେ, ଯେତେବେଳେ ମୋର ଏହି ଅବସ୍ଥା ହେଲା, ହରି କହିଲେ, 'ନାରଦ, ଆସ; କାହିଁକି ତୁମେ ପାଣିରେ ଦଢ଼ିଆ ହୋଇ ରହିଛ?'
ଵିସ୍ମିତୋଽହଂ ତଦା ସ୍ମୃତ୍ଵା ସ୍ତ୍ରୀଭାଵଂ ଦାରୁଣଂ ଭୃଶମ୍ । ପୁନଃ ପୁରୁଷଭାଵଶ୍ଚ ସମ୍ପନ୍ନଃ କେନ ହେତୁନା
ମୁଁ ତେବେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ, ସେ ଭୟଙ୍କର ନାରୀ ଅବସ୍ଥାକୁ ମନେ ପକାଇଲି; ପୁଣି ମୁଁ ପୁରୁଷ ରୂପକୁ ଫେରିଲି—କିଏ ଏହାର କାରଣ, ମୁଁ ଭାବିଲି।
; ମାଯାପ୍ରାବଲ୍ଯଵର୍ଣନମ୍ ନାରଦ ଉଵାଚ ମାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନାରଦଂ ଵିପ୍ରଂ ଵିସ୍ମିତୋଽସୌ ମହୀପତିଃ । କ୍ଵ ଗତା ମମ ଭାର୍ଯା ସା କୁତୋଽଯଂ ମୁନିସତ୍ତମଃ
ନାରଦ କହିଲେ: ମୋତେ ଦେଖି, ରାଜା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ: 'ମୋର ଭାର୍ଯ୍ୟା କେଉଁଠି ଗଲେ? ଏହି ମହାନ ମୁନି କିଏ?'
ଵିଲଲାପ ନୃପସ୍ତତ୍ର ହା ପ୍ରିଯେତି ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ । କ୍ଵ ଗତା ମାଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଵିଲପନ୍ତଂ ଵିଯୋଗିନମ୍
ସେଠାରେ ରାଜା ପୁନିପୁନି କହି କହି କନ୍ଦିଲେ, 'ହା, ପ୍ରିୟା! କେଉଁଠି ଗଲେ, ମୋତେ ଛାଡ଼ି, ମୁଁ ବିୟୋଗରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ କନ୍ଦୁଛି?'
ଵିନା ତ୍ଵାଂ ଵିପୁଲଶ୍ରୋଣି ଵୃଥା ମେ ଜୀଵିତଂ ଗୃହମ୍ । ରାଜ୍ଯଂ କମଲପତ୍ରାକ୍ଷି କିଂ କରୋମି ଶୁଚିସ୍ମିତେ
ତୁମେ ନଥିଲେ, ଓ ଚଉଡ଼ା କଟିବଳୀ, ମୋର ଜୀବନ ଓ ଘର ଶୂନ୍ୟ; ଓ କମଳନୟନୀ, ମୋତେ ମଧୁର ହସି ଦେଖାଉଥିବା, ଏହି ରାଜ୍ୟର କଣ ଉପକାର?
ନ ପ୍ରାଣା ମେ ବହିର୍ଯାନ୍ତି ଵିରହେଣ ତଵାଧୁନା । ଗତୋ ଵୈ ପ୍ରୀତିଧର୍ମସ୍ତୁ ତ୍ଵାମୃତେ ପ୍ରାଣଧାରଣାତ୍
ଏବେ ତୁମେ ନଥିବାରୁ, ମୋର ପ୍ରାଣ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଯାଉନାହିଁ; ପ୍ରେମର ବନ୍ଧନ ଚାଲିଗଲା, ତଥାପି ମୁଁ ତୁମେ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ ଧାରଣ କରୁଛି।
ଵିଲପାମି ଵିଶାଲାକ୍ଷି ଦେହି ପ୍ରତ୍ଯୁତ୍ତରଂ ପ୍ରିଯମ୍ । କ୍ଵ ଗତା ସା ମଯି ପ୍ରୀତିର୍ଯାଭୂତ୍ପ୍ରଥମସଙ୍ଗମେ
ମୁଁ କନ୍ଦୁଛି, ଓ ବଡ଼ ଆଖିଥିବା, ମୋତେ ମଧୁର ଉତ୍ତର ଦିଅ; ଆମ ପ୍ରଥମ ମିଳନବେଳେ ଯେଉଁ ପ୍ରେମ ଥିଲା, ସେଠାରୁ ସେ ପ୍ରେମ କେଉଁଠି ଗଲା?
ନିମଗ୍ନା କିଂ ଜଲେ ସୁଭ୍ରୂର୍ଭକ୍ଷିତା ମତ୍ସ୍ଯକଚ୍ଛପୈଃ । ଗୃହୀତା ଵରୁଣେନାଶୁ ମମ ଦୌର୍ଭାଗ୍ଯଯୋଗତଃ
ସେ ସୁନ୍ଦର ଭୌହିଥିବା, ପାଣିରେ ଡୁବିଗଲେ କି? ମାଛ କିମ୍ବା କୁମ୍ଭୀର ଖାଇଦେଲେ କି? ନାହିଁଲେ, ମୋର ଅପସ୍ମାର ଦୁଃଖରେ ବରୁଣ ତାକୁ ନେଇଗଲେ କି?
ଧନ୍ଯା ସୁଚାରୁସର୍ଵାଙ୍ଗି ଯା ତ୍ଵଂ ପୁତ୍ରୈଃ ସମାଗତା । ଅକୃତ୍ରିମସ୍ତୁ ପୁତ୍ରେଷୁ ସ୍ନେହସ୍ତେଽମୃତଭାଷିଣି
ଧନ୍ୟ ତୁମେ, ଶରୀରରେ ସୁନ୍ଦର, ପୁଅମାନେ ସହିତ ଏକାତ୍ମ ହେଇଥିଲ; ପୁଅମାନେ ପାଇଁ ତୁମର ସ୍ନେହ ସତ୍ୟିକି, ଓ ମଧୁର କଥା କହୁଥିବା।
ନ ଯୁକ୍ତମଧୁନା ଯନ୍ମାଂ ଵିହାଯ ତ୍ରିଦିଵଂ ଗତା । ଵିଲପନ୍ତଂ ପତିଂ ଦୀନଂ ପୁତ୍ରସ୍ନେହେନ ଯନ୍ତ୍ରିତା
ଏବେ ତୁମେ ପୁଅମାନେ ପାଇଁ ସ୍ନେହରେ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ, ମୋତେ ଛାଡ଼ି, ବିୟୋଗରେ ଦୁଃଖିତ ପତିକୁ ଛାଡ଼ି, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ—ଏହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ।
ଉଭଯଂ ମେ ଗତଂ କାନ୍ତେ ପୁତ୍ରାସ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରାଣଵଲ୍ଲଭା । ତଥାପି ମରଣଂ ନାସ୍ତି ଦୁଃଖିତସ୍ଯ ଭୃଶଂ ପ୍ରିଯେ
ହେ ପ୍ରିୟା, ମୋର ପୁଅମାନେ ଓ ତୁମେ, ପ୍ରାଣଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, ଦୁହେଁ ଚାଲିଗଲ; ତଥାପି ମୁଁ ଏତେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ଆସୁନାହିଁ।
କିଂ କରୋମି କ୍ଵ ଗଚ୍ଛାମି ରାମୋ ନାସ୍ତି ମହୀତଲେ । ରାମାଵିରହଜଂ ଦୁଃଖଂ ଜାନାତି ରଘୁନନ୍ଦନଃ
ମୁଁ କଣ କରିବି, କେଉଁଠି ଯିବି? ପୃଥିବୀରେ ରାମ ନାହିଁ; ରାମା ବିୟୋଗର ଦୁଃଖ କେବଳ ରଘୁନନ୍ଦନ ଜାଣନ୍ତି।
ଵିଧିନା ନିଷ୍ଠୁରେଣାତ୍ର ଵିପରୀତଂ କୃତଂ ଭୁଵି । ଦମ୍ପତ୍ଯୋର୍ମରଣଂ ଭିନ୍ନଂ ସର୍ଵଥା ସମଚିତ୍ତଯୋଃ
ନିର୍ଦୟ ବିଧି ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ସବୁଠି ଉଲ୍ଟା ହେଉଛି; ଦମ୍ପତି ମନରେ ଏକାତ୍ମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ସଦା ଅଲଗା ହୁଏ।
ଉପକାରସ୍ତୁ ନାରୀଣାଂ ମୁନିଭିର୍ଵିହିତଃ କିଲ । ଯଦୁକ୍ତଂ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ଜ୍ଵଲନଂ ପତିନା ସହ
ମୁନିମାନେ କହିଛନ୍ତି, ନାରୀମାନଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି, ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରରେ ଯେପରି ଲେଖାଯାଇଛି, ସେମାନେ ପତି ସହିତ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା।
ଏଵଂ ଵିଲପମାନଂ ତଂ ରାଜାନଂ ଭଗଵାନ୍ହରିଃ । ନିଵାରଯାମାସ ତଦା ଵଚନୈର୍ଯୁକ୍ତିଯୋଜିତୈଃ
ଏଭଳି କନ୍ଦୁଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ, ଭଗବାନ ହରି ବୁଝାଇଲେ, ବୁଦ୍ଧିମତା ଭରା କଥା କହି।
ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ କିଂ ଵିଷୀଦସି ରାଜେନ୍ଦ୍ର କ୍ଵ ଗତା ତେ ପ୍ରିଯାଙ୍ଗନା । ନ ଶ୍ରୁତଂ କିଂ ତ୍ଵଯା ଶାସ୍ତ୍ରଂ ନ କୃତୋଽସୌ ବୁଧାଶ୍ରଯଃ
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: 'ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, କାହିଁକି ତୁମେ ଦୁଃଖିତ? ତୁମର ପ୍ରିୟା କେଉଁଠି ଗଲେ? ତୁମେ ଶାସ୍ତ୍ର ଶୁଣିନାହଁ କି? ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ସହିତ ଆଶ୍ରୟ ନେଉନାହଁ କି?'
କା ସା କସ୍ତ୍ଵଂ କ୍ଵ ସଂଯୋଗୋ ଵିଯୋଗଃ କୀଦୃଶସ୍ତଵ । ପ୍ରଵାହରୂପେ ସଂସାରେ ନୃଣାଂ ନୌତରତାମିଵ
'ସେ କିଏ? ତୁମେ କିଏ? ଏହି ମିଳନ କଣ, ଏହି ବିୟୋଗ କେମିତି? ଏହି ସଂସାର ଧାରାରେ ଲୋକମାନେ ପାଣିରେ ଭସୁଥିବା କାଠର ଟୁକୁଡ଼ା ପରି।'
ଗୃହେ ଗଚ୍ଛ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ ଵୃଥା ତେ ରୁଦିତେନ କିମ୍ । ସଂଯୋଗଶ୍ଚ ଵିଯୋଗଶ୍ଚ ଦୈଵାଧୀନଃ ସଦା ନୃଣାମ୍
ଘରକୁ ଯାଅ, ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ; ତୁମର କାନ୍ଦିବାର କୌଣସି ଉପକାର ନାହିଁ। ମିଳନ ଓ ବିଚ୍ଛେଦ ସବୁବେଳେ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଭାଗ୍ୟରେ ନିର୍ଭର କରେ।
ଅନଯା ସହ ତେ ରାଜନ୍ ସଂଯୋଗସ୍ତ୍ଵିହ ସଂଵୃତଃ । ଭୁକ୍ତା ତ୍ଵଯା ଵିଶାଲାକ୍ଷୀ ସୁନ୍ଦରୀ ତନୁମଧ୍ଯମା
ଏଠାରେ ତୁମେ ସେଠି ସେ ସୁନ୍ଦରୀ, ବିଶାଳ ଚକ୍ଷୁ ଓ ସୁସଂଖ୍ୟା ନାରୀ ସହିତ ମିଳିଥିଲେ; ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଭୋଗ କରିଛ।
ନ ଦୃଷ୍ଟୌ ପିତରାଵସ୍ଯାସ୍ତ୍ଵଯା ପ୍ରାପ୍ତା ସରୋଵରେ । କାକତାଲୀପ୍ରସଙ୍ଗେନ ଯଦ୍ଭୂତଂ ତତ୍ତଥା ଗତମ୍
ତୁମେ ତାଙ୍କର ପିତାମାତାଙ୍କୁ କେବେ ଦେଖିନଥିଲ; ସେ ଝିଅଟି ଝିଲିକା ଝିଲିରେ ମିଳିଥିଲା। ଏହା ସଂଯୋଗର ଦ୍ୱାରା ଘଟିଥିଲା, ଯାହା ଘଟିଛି, ତାହା ହୋଇଯାଇଛି।
ମା ଶୋକଂ କୁରୁ ରାଜେନ୍ଦ୍ର କାଲୋ ହି ଦୁରତିକ୍ରମଃ । କାଲଯୋଗଂ ସମାସାଦ୍ଯ ଭୁଙ୍କ୍ଷ୍ଵ ଭୋଗାନ୍ ଗୃହେ ଯଥା
ଶୋକ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ରାଜେନ୍ଦ୍ର; ସମୟକୁ କେହି ଅଟକାଇପାରିବେ ନାହିଁ। ଭାଗ୍ୟର ସମୟ ଆସିଲେ, ଘରେ ପୂର୍ବବତ୍ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କର।
ଯଥାଗତା ଗତା ସା ତୁ ତଥୈଵ ଵରଵର୍ଣିନୀ । ଯଥା ପୂର୍ଵଂ ତଥା ତତ୍ର ଗଚ୍ଛ କାର୍ଯଂ କୁରୁ ପ୍ରଭୋ
ସେ ଯେପରି ଆସିଥିଲେ, ସେପରି ଚାଲିଗଲେ, ସେ ଉତ୍ତମ ରୂପବତୀ। ପୂର୍ବବତ୍ ସେଠିକୁ ଯାଅ ଓ ତୁମ କାମ କର, ପ୍ରଭୁ।
ରୁଦିତେନ ତଵାଦ୍ଯୈଵ ନାଗମିଷ୍ଯତି କାମିନୀ । ଵୃଥା ଶୋଚସି ପୃଧ୍ଵୀଶ ଯୋଗଯୁକ୍ତୋ ଭଵାଧୁନା
ତୁମର କାନ୍ଦିବାରେ ତୁମ ପ୍ରିୟା ଆଜି ଫେରିବେ ନାହିଁ। ତୁମେ ବ୍ୟର୍ଥରେ ଶୋକ କରୁଛ, ପୃଥିବୀର ନାଥ; ବର୍ତ୍ତମାନ ଯୋଗରେ ଏକତା ହେଉ।
ଭୋଗଃ କାଲଵଶାଦେତି ତଥୈଵ ପ୍ରତିଯାତି ଚ । ନାତ୍ର ଶୋକସ୍ତୁ କର୍ତଵ୍ଯୋ ନିଷ୍ଫଲେ ଭଵଵର୍ତ୍ମନି
ଭୋଗ ସମୟର ଅନୁସାରେ ଆସେ ଓ ଯାଏ; ଏହି ଜଗତର ଅର୍ଥହୀନ ପଥରେ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ନୈକତ୍ର ସୁଖସଂଯୋଗୋ ଦୁଃଖଯୋଗସ୍ତୁ ନୈକତଃ । ଘଟିକାଯନ୍ତ୍ରଵତ୍କାମଂ ଭ୍ରମଣଂ ସୁଖଦୁଃଖଯୋଃ
ସୁଖ ସବୁବେଳେ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ମିଳେ ନାହିଁ, ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ସବୁଠି ଏକାଠି ହୁଏ ନାହିଁ। ଘଣ୍ଟିଯନ୍ତ୍ରର ଚଳାଚଳ ପରି, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଇଚ୍ଛାମତେ ଘୁରେ।
ମନଃ କୃତ୍ଵା ସ୍ଥିରଂ ଭୂପ କୁରୁ ରାଜ୍ଯଂ ଯଥାସୁଖମ୍ । ଅଥଵା ନ୍ଯସ୍ଯ ଦାଯାଦେ ଵନଂ ସେଵଯ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍
ମନକୁ ଦୃଢ଼ କର, ରାଜା, ଏବଂ ଇଚ୍ଛାମତେ ରାଜ୍ୟ ଚଳାଅ; କିମ୍ବା ଏହାକୁ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀଙ୍କୁ ଦେଇ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଅରଣ୍ୟରେ ସେବା କର।
ଦୁର୍ଲଭୋ ମାନୁଷୋ ଦେହଃ ପ୍ରାଣିନାଂ କ୍ଷଣଭଙ୍ଗୁରଃ । ତସ୍ମିନ୍ପ୍ରାପ୍ତେ ତୁ କର୍ତଵ୍ଯଂ ସର୍ଵଥୈଵାତ୍ମସାଧନମ୍
ମାନବ ଦେହ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଏବଂ ଖ୍ଷଣିକ; ଏହା ମିଳିଲେ, ସବୁବେଳେ ଆତ୍ମସାଧନା କରିବା ଉଚିତ୍।
ଜିହ୍ଵୋପସ୍ଥରସୋ ରାଜନ୍ ପଶୁଯୋନିଷୁ ଵର୍ତତେ । ଜ୍ଞାନଂ ମାନୁଷଦେହେ ଵୈ ନାନ୍ଯାସୁ ଚ କୁଯୋନିଷୁ
ଜିହ୍ୱା ଓ ଯୌନ ରସ, ରାଜା, ପଶୁ ଜନ୍ମରେ ମିଳେ; ଜ୍ଞାନ କେବଳ ମାନବ ଦେହରେ ମିଳେ, ଅନ୍ୟ ଖରାପ ଜନ୍ମରେ ନୁହେଁ।
ତସ୍ମାଦ୍ଗଚ୍ଛ ଗୃହଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଶୋକଂ କାନ୍ତାସମୁଦ୍ଭଵମ୍ । ମାଯେଯଂ ଭଗଵତ୍ଯାସ୍ତୁ ଯଯା ସମ୍ମୋହିତଂ ଜଗତ୍
ତେଣୁ, ପ୍ରିୟା ଜନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଶୋକକୁ ଛାଡ଼ି ଘରକୁ ଯାଅ। ଏହି ମାୟା ଭଗବତୀଙ୍କର, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ମୋହିତ।