କର୍ତଵ୍ଯଂ ସର୍ଵଥା ତୀର୍ଥେ ସ୍ନାନଂ ତୁ ନ ଗୃହେ କ୍ଵଚିତ୍ । ମୃତାନାଂ କିଲ ବନ୍ଧୂନାଂ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରଵିନିର୍ଣଯଃ
'ସବୁବେଳେ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ, ଘରେ କେବେ ନୁହେଁ; ମୃତ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଏହିପରି ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଦେଇଛି।'
ନାରଦ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତେନ ଵିପ୍ରେଣ ଵୃଦ୍ଧେନ ପ୍ରତିବୋଧିତା । ଉତ୍ଥିତାହଂ ନୃପେଣାଥ ଯୁକ୍ତା ବନ୍ଧୁଭିରାଵୃତା
ନାରଦ କହିଲେ: 'ସେ ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ମୋତେ ସଚେତନ କଲେ; ତାପରେ ରାଜା ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ ମୁଁ ଉଠିଲି।'
ଅଗ୍ରତୋ ଦ୍ଵିଜରୂପେଣ ଭଗଵାନ୍ଭୂତଭାଵନଃ । ଚଲିତାହଂ ତତସ୍ତୂର୍ଣଂ ତୀର୍ଥଂ ପରମପାଵନମ୍
ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭଗବାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପରେ ଆଗରେ ଚାଲିଥିଲେ; ମୁଁ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଶୀଘ୍ର ଚାଲି, ଅତି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକୁ ପହଞ୍ଚିଲି।
ହରିର୍ମାଂ କୃପଯା ତତ୍ର ପୁଂତୀର୍ଥେ ସରସି ପ୍ରଭୁଃ । ନୀତ୍ଵାହ ଭଗଵାନ୍ଵିଷ୍ଣୁର୍ଦ୍ଵିଜରୂପୀ ଜନାର୍ଦନଃ
ସେଠାରେ ଭଗବାନ ହରି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପେ ଦୟାକରି, ମୋତେ ପୁମ୍ ନାମକ ପବିତ୍ର ସରୋବରକୁ ନେଇଗଲେ।
ସ୍ନାନଂ କୁରୁ ତଡାଗେଽସ୍ମିନ୍ପାଵନେ ଗଜଗାମିନି । ତ୍ଯଜ ଶୋକଂ କ୍ରିଯାକାଲଃ ପୁତ୍ରାଣାଂ ଚ ନିରର୍ଥକମ୍
'ହେ ଗଜଗାମିନୀ, ଏହି ପବିତ୍ର ପୋଖରୀରେ ସ୍ନାନ କର; ତୁମ ଶୋକ ଛାଡ଼, ପୁଅମାନଙ୍କ ପାଇଁ କ୍ରିୟାର ସମୟ ବ୍ୟର୍ଥ ହୋଇଯାଇଛି।'
କୋଟିଶସ୍ତେ ମୃତାଃ ପୁତ୍ରା ଜନ୍ମଜନ୍ମସମୁଦ୍ଭଵାଃ । ପିତରଃ ପତଯଶ୍ଚୈଵ ଭ୍ରାତରୋ ଜାମଯସ୍ତଥା
କୋଟି କୋଟି ପୁଅ, ଅନେକ ଜନ୍ମରେ ଜନ୍ମି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି; ଏପରି ଦେଖ, ପିତା, ପତି, ଭାଇ ଓ ଜାମାତାମାନେ ମଧ୍ୟ।
କେଷାଂ ଦୁଃଖଂ ତ୍ଵଯା କାର୍ଯଂ ଭ୍ରମେଽସ୍ମିନ୍ମାନସୋଦ୍ଭଵେ । ଵିତଥେ ସ୍ଵପ୍ନସଦୃଶେ ତାପଦେ ଦେହିନାମିହ
'ଏହି ମନର ଭ୍ରମ ଓ ଅସାର, ସ୍ୱପ୍ନ ସଦୃଶ ଦୁଃଖମୟ ଜଗତରେ, କାହା ପାଇଁ ତୁମେ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ?'
ନାରଦ ଉଵାଚ ଇତି ତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତୀର୍ଥେ ପୁରୁଷସଂଜ୍ଞକେ । ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ସ୍ନାତୁକାମାହଂ ପ୍ରେରିତା ତତ୍ର ଵିଷ୍ଣୁନା
ନାରଦ କହିଲେ: 'ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ମୁଁ ପୁରୁଷ ନାମକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ସ୍ନାନ କରିବା ପାଇଁ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଲି।'
ମଜ୍ଜନାଦେଵ ତୀର୍ଥେଷୁ ପୁମାଞ୍ଜାତଃ କ୍ଷଣାଦପି । ହରିର୍ଵୀଣାଂ କରେ କୃତ୍ଵା ସ୍ଥିତସ୍ତୀରେ ସ୍ଵଦେହଵାନ୍
ତୀର୍ଥରେ କେବଳ ଡୁବିଲେ ମାତ୍ରେ ମଣିଷ ପବିତ୍ର ହୋଇଯାଏ; ଭଗବାନ୍ ହରି ନିଜ ହାତରେ ବୀଣା ଧରି, ତୀରେ ନିଜ ଦେହରେ ଦଢ଼ି ଥିଲେ।
ଉନ୍ମଜ୍ଜ୍ଯ ଚ ମଯା ତୀରେ ଦୃଷ୍ଟଃ କମଲଲୋଚନଃ । ପ୍ରତ୍ଯଭିଜ୍ଞା ତଦା ଜାତା ମମ ଚିତ୍ତେ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ମୁଁ ପୋଖରୀରୁ ବାହାରି, ତୀରେ କମଳନୟନଙ୍କୁ ଦେଖିଲି; ତାହାପରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋ ମନରେ ତାଙ୍କୁ ପରିଚୟ ହେଲା।
ସଞ୍ଚିନ୍ତିତଂ ମଯା ତତ୍ର ନାରଦୋଽହମିହାଗତଃ । ହରିଣା ସହ ସ୍ତ୍ରୀଭାଵଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ମାଯାଵିମୋହିତଃ
ସେଠାରେ ମୁଁ ଭାବିଥିଲି, ଏଠିକୁ ଆସିଲି ମୁଁ ନାରଦ; ହରିଙ୍କ ସହିତ ମୁଁ ମହିଳା ରୂପ ଧାରଣ କଲି, ମାୟାର ଭ୍ରମରେ ପଡିଗଲି।
ଇତି ଚିନ୍ତାପରଶ୍ଚାହଂ ଯଦା ଜାତସ୍ତଦା ହରିଃ । ମାମାହ ନାରଦାଗଚ୍ଛ କିଂ କରୋଷି ଜଲେ ସ୍ଥିତଃ
ଏଭଳି ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ଥିବାବେଳେ, ଯେତେବେଳେ ମୋର ଏହି ଅବସ୍ଥା ହେଲା, ହରି କହିଲେ, 'ନାରଦ, ଆସ; କାହିଁକି ତୁମେ ପାଣିରେ ଦଢ଼ିଆ ହୋଇ ରହିଛ?'
ଵିସ୍ମିତୋଽହଂ ତଦା ସ୍ମୃତ୍ଵା ସ୍ତ୍ରୀଭାଵଂ ଦାରୁଣଂ ଭୃଶମ୍ । ପୁନଃ ପୁରୁଷଭାଵଶ୍ଚ ସମ୍ପନ୍ନଃ କେନ ହେତୁନା
ମୁଁ ତେବେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ, ସେ ଭୟଙ୍କର ନାରୀ ଅବସ୍ଥାକୁ ମନେ ପକାଇଲି; ପୁଣି ମୁଁ ପୁରୁଷ ରୂପକୁ ଫେରିଲି—କିଏ ଏହାର କାରଣ, ମୁଁ ଭାବିଲି।
; ମାଯାପ୍ରାବଲ୍ଯଵର୍ଣନମ୍ ନାରଦ ଉଵାଚ ମାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନାରଦଂ ଵିପ୍ରଂ ଵିସ୍ମିତୋଽସୌ ମହୀପତିଃ । କ୍ଵ ଗତା ମମ ଭାର୍ଯା ସା କୁତୋଽଯଂ ମୁନିସତ୍ତମଃ
ନାରଦ କହିଲେ: ମୋତେ ଦେଖି, ରାଜା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ: 'ମୋର ଭାର୍ଯ୍ୟା କେଉଁଠି ଗଲେ? ଏହି ମହାନ ମୁନି କିଏ?'
ଵିଲଲାପ ନୃପସ୍ତତ୍ର ହା ପ୍ରିଯେତି ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ । କ୍ଵ ଗତା ମାଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଵିଲପନ୍ତଂ ଵିଯୋଗିନମ୍
ସେଠାରେ ରାଜା ପୁନିପୁନି କହି କହି କନ୍ଦିଲେ, 'ହା, ପ୍ରିୟା! କେଉଁଠି ଗଲେ, ମୋତେ ଛାଡ଼ି, ମୁଁ ବିୟୋଗରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ କନ୍ଦୁଛି?'
ଵିନା ତ୍ଵାଂ ଵିପୁଲଶ୍ରୋଣି ଵୃଥା ମେ ଜୀଵିତଂ ଗୃହମ୍ । ରାଜ୍ଯଂ କମଲପତ୍ରାକ୍ଷି କିଂ କରୋମି ଶୁଚିସ୍ମିତେ
ତୁମେ ନଥିଲେ, ଓ ଚଉଡ଼ା କଟିବଳୀ, ମୋର ଜୀବନ ଓ ଘର ଶୂନ୍ୟ; ଓ କମଳନୟନୀ, ମୋତେ ମଧୁର ହସି ଦେଖାଉଥିବା, ଏହି ରାଜ୍ୟର କଣ ଉପକାର?
ନ ପ୍ରାଣା ମେ ବହିର୍ଯାନ୍ତି ଵିରହେଣ ତଵାଧୁନା । ଗତୋ ଵୈ ପ୍ରୀତିଧର୍ମସ୍ତୁ ତ୍ଵାମୃତେ ପ୍ରାଣଧାରଣାତ୍
ଏବେ ତୁମେ ନଥିବାରୁ, ମୋର ପ୍ରାଣ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଯାଉନାହିଁ; ପ୍ରେମର ବନ୍ଧନ ଚାଲିଗଲା, ତଥାପି ମୁଁ ତୁମେ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ ଧାରଣ କରୁଛି।
ଵିଲପାମି ଵିଶାଲାକ୍ଷି ଦେହି ପ୍ରତ୍ଯୁତ୍ତରଂ ପ୍ରିଯମ୍ । କ୍ଵ ଗତା ସା ମଯି ପ୍ରୀତିର୍ଯାଭୂତ୍ପ୍ରଥମସଙ୍ଗମେ
ମୁଁ କନ୍ଦୁଛି, ଓ ବଡ଼ ଆଖିଥିବା, ମୋତେ ମଧୁର ଉତ୍ତର ଦିଅ; ଆମ ପ୍ରଥମ ମିଳନବେଳେ ଯେଉଁ ପ୍ରେମ ଥିଲା, ସେଠାରୁ ସେ ପ୍ରେମ କେଉଁଠି ଗଲା?
ନିମଗ୍ନା କିଂ ଜଲେ ସୁଭ୍ରୂର୍ଭକ୍ଷିତା ମତ୍ସ୍ଯକଚ୍ଛପୈଃ । ଗୃହୀତା ଵରୁଣେନାଶୁ ମମ ଦୌର୍ଭାଗ୍ଯଯୋଗତଃ
ସେ ସୁନ୍ଦର ଭୌହିଥିବା, ପାଣିରେ ଡୁବିଗଲେ କି? ମାଛ କିମ୍ବା କୁମ୍ଭୀର ଖାଇଦେଲେ କି? ନାହିଁଲେ, ମୋର ଅପସ୍ମାର ଦୁଃଖରେ ବରୁଣ ତାକୁ ନେଇଗଲେ କି?
ଧନ୍ଯା ସୁଚାରୁସର୍ଵାଙ୍ଗି ଯା ତ୍ଵଂ ପୁତ୍ରୈଃ ସମାଗତା । ଅକୃତ୍ରିମସ୍ତୁ ପୁତ୍ରେଷୁ ସ୍ନେହସ୍ତେଽମୃତଭାଷିଣି
ଧନ୍ୟ ତୁମେ, ଶରୀରରେ ସୁନ୍ଦର, ପୁଅମାନେ ସହିତ ଏକାତ୍ମ ହେଇଥିଲ; ପୁଅମାନେ ପାଇଁ ତୁମର ସ୍ନେହ ସତ୍ୟିକି, ଓ ମଧୁର କଥା କହୁଥିବା।
ନ ଯୁକ୍ତମଧୁନା ଯନ୍ମାଂ ଵିହାଯ ତ୍ରିଦିଵଂ ଗତା । ଵିଲପନ୍ତଂ ପତିଂ ଦୀନଂ ପୁତ୍ରସ୍ନେହେନ ଯନ୍ତ୍ରିତା
ଏବେ ତୁମେ ପୁଅମାନେ ପାଇଁ ସ୍ନେହରେ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ, ମୋତେ ଛାଡ଼ି, ବିୟୋଗରେ ଦୁଃଖିତ ପତିକୁ ଛାଡ଼ି, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ—ଏହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ।
ଉଭଯଂ ମେ ଗତଂ କାନ୍ତେ ପୁତ୍ରାସ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରାଣଵଲ୍ଲଭା । ତଥାପି ମରଣଂ ନାସ୍ତି ଦୁଃଖିତସ୍ଯ ଭୃଶଂ ପ୍ରିଯେ
ହେ ପ୍ରିୟା, ମୋର ପୁଅମାନେ ଓ ତୁମେ, ପ୍ରାଣଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, ଦୁହେଁ ଚାଲିଗଲ; ତଥାପି ମୁଁ ଏତେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ଆସୁନାହିଁ।
କିଂ କରୋମି କ୍ଵ ଗଚ୍ଛାମି ରାମୋ ନାସ୍ତି ମହୀତଲେ । ରାମାଵିରହଜଂ ଦୁଃଖଂ ଜାନାତି ରଘୁନନ୍ଦନଃ
ମୁଁ କଣ କରିବି, କେଉଁଠି ଯିବି? ପୃଥିବୀରେ ରାମ ନାହିଁ; ରାମା ବିୟୋଗର ଦୁଃଖ କେବଳ ରଘୁନନ୍ଦନ ଜାଣନ୍ତି।
ଵିଧିନା ନିଷ୍ଠୁରେଣାତ୍ର ଵିପରୀତଂ କୃତଂ ଭୁଵି । ଦମ୍ପତ୍ଯୋର୍ମରଣଂ ଭିନ୍ନଂ ସର୍ଵଥା ସମଚିତ୍ତଯୋଃ
ନିର୍ଦୟ ବିଧି ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ସବୁଠି ଉଲ୍ଟା ହେଉଛି; ଦମ୍ପତି ମନରେ ଏକାତ୍ମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ସଦା ଅଲଗା ହୁଏ।
ଉପକାରସ୍ତୁ ନାରୀଣାଂ ମୁନିଭିର୍ଵିହିତଃ କିଲ । ଯଦୁକ୍ତଂ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ଜ୍ଵଲନଂ ପତିନା ସହ
ମୁନିମାନେ କହିଛନ୍ତି, ନାରୀମାନଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି, ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରରେ ଯେପରି ଲେଖାଯାଇଛି, ସେମାନେ ପତି ସହିତ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା।
ଏଵଂ ଵିଲପମାନଂ ତଂ ରାଜାନଂ ଭଗଵାନ୍ହରିଃ । ନିଵାରଯାମାସ ତଦା ଵଚନୈର୍ଯୁକ୍ତିଯୋଜିତୈଃ
ଏଭଳି କନ୍ଦୁଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ, ଭଗବାନ ହରି ବୁଝାଇଲେ, ବୁଦ୍ଧିମତା ଭରା କଥା କହି।
ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ କିଂ ଵିଷୀଦସି ରାଜେନ୍ଦ୍ର କ୍ଵ ଗତା ତେ ପ୍ରିଯାଙ୍ଗନା । ନ ଶ୍ରୁତଂ କିଂ ତ୍ଵଯା ଶାସ୍ତ୍ରଂ ନ କୃତୋଽସୌ ବୁଧାଶ୍ରଯଃ
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ: 'ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, କାହିଁକି ତୁମେ ଦୁଃଖିତ? ତୁମର ପ୍ରିୟା କେଉଁଠି ଗଲେ? ତୁମେ ଶାସ୍ତ୍ର ଶୁଣିନାହଁ କି? ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ସହିତ ଆଶ୍ରୟ ନେଉନାହଁ କି?'
କା ସା କସ୍ତ୍ଵଂ କ୍ଵ ସଂଯୋଗୋ ଵିଯୋଗଃ କୀଦୃଶସ୍ତଵ । ପ୍ରଵାହରୂପେ ସଂସାରେ ନୃଣାଂ ନୌତରତାମିଵ
'ସେ କିଏ? ତୁମେ କିଏ? ଏହି ମିଳନ କଣ, ଏହି ବିୟୋଗ କେମିତି? ଏହି ସଂସାର ଧାରାରେ ଲୋକମାନେ ପାଣିରେ ଭସୁଥିବା କାଠର ଟୁକୁଡ଼ା ପରି।'
ଗୃହେ ଗଚ୍ଛ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ ଵୃଥା ତେ ରୁଦିତେନ କିମ୍ । ସଂଯୋଗଶ୍ଚ ଵିଯୋଗଶ୍ଚ ଦୈଵାଧୀନଃ ସଦା ନୃଣାମ୍
ଘରକୁ ଯାଅ, ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ; ତୁମର କାନ୍ଦିବାର କୌଣସି ଉପକାର ନାହିଁ। ମିଳନ ଓ ବିଚ୍ଛେଦ ସବୁବେଳେ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଭାଗ୍ୟରେ ନିର୍ଭର କରେ।
ଅନଯା ସହ ତେ ରାଜନ୍ ସଂଯୋଗସ୍ତ୍ଵିହ ସଂଵୃତଃ । ଭୁକ୍ତା ତ୍ଵଯା ଵିଶାଲାକ୍ଷୀ ସୁନ୍ଦରୀ ତନୁମଧ୍ଯମା
ଏଠାରେ ତୁମେ ସେଠି ସେ ସୁନ୍ଦରୀ, ବିଶାଳ ଚକ୍ଷୁ ଓ ସୁସଂଖ୍ୟା ନାରୀ ସହିତ ମିଳିଥିଲେ; ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଭୋଗ କରିଛ।