ସଂଗ୍ରାମସ୍ତୁମୁଲସ୍ତତ୍ର କୃତସ୍ତୈସ୍ତେନ ପୁତ୍ରକୈଃ । ହତା ରଣେ ସୁତାଃ ସର୍ଵେ ଵୈରିଣା କାଲଯୋଗତଃ
ସେଠାରେ ମୋ ପୁଅମାନେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କଲେ; ଶତ୍ରୁଙ୍କ ହାତରେ ତାଳିକା ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତ ପୁଅ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ।
ରାଜା ଭଗ୍ନସ୍ତୁ ସଂଗ୍ରାମାଦାଗତଃ ସ୍ଵଗୃହଂ ପୁନଃ । ଶ୍ରୁତଂ ମଯା ମୃତାଃ ପୁତ୍ରାଃ ସଂଗ୍ରାମେ ଭୃଶଦାରୁଣେ
ରାଜା ଯୁଦ୍ଧରେ ହାରି ଆଉଥରେ ଘରକୁ ଫେରିଲେ। ମୁଁ ଶୁଣିଲି, ମୋ ପୁଅମାନେ ସେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧରେ ମରିଗଲେ।
ସ ହତ୍ଵା ମେ ସୁତାନ୍ପୌତ୍ରାନ୍ଗତୋ ରାଜା ବଲାନ୍ଵିତଃ । କ୍ରନ୍ଦମାନା ହ୍ଯହଂ ତତ୍ର ଗତା ସମରମଣ୍ଡଲେ
ମୋ ପୁଅମାନେ ଓ ନାତିମାନେଙ୍କୁ ମାରି, ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆସିଲେ; ମୁଁ ତାଁକୁ ଦେଖି, ବିଳାପ କରୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ସେଠାକୁ ଗଲି।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତାନ୍ପତିତାନ୍ପୁତ୍ରାନ୍ପୌତ୍ରାଂଶ୍ଚଦୁଃଖପୀଡିତା । ଵିଲଲାପାହମାଯୁଷ୍ମଞ୍ଛୋକସାଗରସଂପ୍ଲଵେ
ମୋ ପୁଅମାନେ ଓ ନାତିମାନେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବାକୁ ଦେଖି, ଦୁଃଖରେ ଭାରି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରୁଥିଲି; ମୁଁ ଆୟୁଷ୍ମାନ୍, ଶୋକର ସାଗରରେ ବିଲିନ ହୋଇ ବିଳାପ କରିଲି।
ହା ପୁତ୍ରାଃ କ୍ଵ ଗତା ମେଽଦ୍ଯ ହା ହତାସ୍ମି ଦୁରାତ୍ମନା । ଦୈଵେନାତିବଲିଷ୍ଠେନ ଦୁର୍ଵାରେଣାତିପାପିନା
ହା ମୋ ପୁଅମାନେ, ତୁମେ ଏଠାରୁ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲା? ହା, ମୁଁ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲି; ଦୈବ ଏତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାପୀ।
ଏତସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରେ ତତ୍ର ଭଗଵାନ୍ମଧୁସୂଦନଃ । କୃତ୍ଵା ରୂପଂ ଦ୍ଵିଜସ୍ଯାଗାଦ୍ଵୃଦ୍ଧଃ ପରମଶୋଭନଃ
ଏହି ସମୟରେ, ଭଗବାନ୍ ମଧୁସୂଦନ ଏକ ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ରୂପ ଧରି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେହରେ ସେଠାକୁ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
ସୁଵାସା ଵେଦଵିତ୍କାମଂ ମତ୍ସମୀପଂ ସମାଗତଃ । ମାମୁଵାଚାତିଦୀନାଂ ସ କ୍ରନ୍ଦମାନାଂ ରଣାଜିରେ
ସେ ଭଲ ଭାବରେ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ବେଦ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ, ଇଚ୍ଛାକ୍ରମେ ମୋ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ; ମୁଁ ବହୁତ ଦୁଃଖିତ ଓ କାନ୍ଦୁଥିବା ବେଳେ, ସେ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ମୋତେ କହିଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ କିଂ ଵିଷୀଦସି ତନ୍ଵଙ୍ଗି ଭ୍ରମୋଽଯଂ ପ୍ରକଟୀକୃତଃ । ମୋହେନ କୋକିଲାଲାପେ ପତିପୁତ୍ରଗୃହାତ୍ମକେ
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ: 'ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, କାହିଁକି ଏମିତି ଦୁଃଖ କରୁଛ? ଏହି ଭ୍ରମ ତୋରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଛି; ପତି, ପୁଅ ଓ ଘର ପ୍ରତି ମୋହରେ ମଧୁର କଥାରେ ଏହି ମୂଢ଼ତା ଦେଖାଯାଉଛି।'
କା ତ୍ଵଂ କସ୍ଯାଃ ସୁତାଃ କେଽମୀ ଚିନ୍ତଯାତ୍ମଗତିଂ ପରାମ୍ । ଉତ୍ତିଷ୍ଠ ରୋଦନଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସ୍ଵସ୍ଥା ଭଵ ସୁଲୋଚନେ
'ତୁମେ କିଏ? କାହାର ଝିଅ? ଏମାନେ କିଏ? ନିଜ ଆତ୍ମାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗତି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କର। ଉଠ, କାନ୍ଦିବା ଛାଡ଼, ଏବଂ ଶାନ୍ତ ହେଉ, ହେ ସୁନ୍ଦର ନୟନୀ।'
ସ୍ନାନଂ ଚ ତିଲଦାନଂ ଚ ପୁତ୍ରାଣାଂ କୁରୁ କାମିନି । ପରଲୋକଗତାନାଂ ଚ ମର୍ଯାଦାରକ୍ଷଣାଯ ଵୈ
'ମୋହିନୀ, ତୁମେ ପୁଅମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ନାନ ଓ ତିଳ ଦାନ କର; ଯେଉଁମାନେ ପରଲୋକକୁ ଚାଲିଗଲେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉଚିତ କ୍ରିୟା ପାଳନ କର।'
କର୍ତଵ୍ଯଂ ସର୍ଵଥା ତୀର୍ଥେ ସ୍ନାନଂ ତୁ ନ ଗୃହେ କ୍ଵଚିତ୍ । ମୃତାନାଂ କିଲ ବନ୍ଧୂନାଂ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରଵିନିର୍ଣଯଃ
'ସବୁବେଳେ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ, ଘରେ କେବେ ନୁହେଁ; ମୃତ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଏହିପରି ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଦେଇଛି।'
ନାରଦ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତେନ ଵିପ୍ରେଣ ଵୃଦ୍ଧେନ ପ୍ରତିବୋଧିତା । ଉତ୍ଥିତାହଂ ନୃପେଣାଥ ଯୁକ୍ତା ବନ୍ଧୁଭିରାଵୃତା
ନାରଦ କହିଲେ: 'ସେ ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ମୋତେ ସଚେତନ କଲେ; ତାପରେ ରାଜା ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ ମୁଁ ଉଠିଲି।'
ଅଗ୍ରତୋ ଦ୍ଵିଜରୂପେଣ ଭଗଵାନ୍ଭୂତଭାଵନଃ । ଚଲିତାହଂ ତତସ୍ତୂର୍ଣଂ ତୀର୍ଥଂ ପରମପାଵନମ୍
ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭଗବାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପରେ ଆଗରେ ଚାଲିଥିଲେ; ମୁଁ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଶୀଘ୍ର ଚାଲି, ଅତି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକୁ ପହଞ୍ଚିଲି।
ହରିର୍ମାଂ କୃପଯା ତତ୍ର ପୁଂତୀର୍ଥେ ସରସି ପ୍ରଭୁଃ । ନୀତ୍ଵାହ ଭଗଵାନ୍ଵିଷ୍ଣୁର୍ଦ୍ଵିଜରୂପୀ ଜନାର୍ଦନଃ
ସେଠାରେ ଭଗବାନ ହରି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପେ ଦୟାକରି, ମୋତେ ପୁମ୍ ନାମକ ପବିତ୍ର ସରୋବରକୁ ନେଇଗଲେ।
ସ୍ନାନଂ କୁରୁ ତଡାଗେଽସ୍ମିନ୍ପାଵନେ ଗଜଗାମିନି । ତ୍ଯଜ ଶୋକଂ କ୍ରିଯାକାଲଃ ପୁତ୍ରାଣାଂ ଚ ନିରର୍ଥକମ୍
'ହେ ଗଜଗାମିନୀ, ଏହି ପବିତ୍ର ପୋଖରୀରେ ସ୍ନାନ କର; ତୁମ ଶୋକ ଛାଡ଼, ପୁଅମାନଙ୍କ ପାଇଁ କ୍ରିୟାର ସମୟ ବ୍ୟର୍ଥ ହୋଇଯାଇଛି।'
କୋଟିଶସ୍ତେ ମୃତାଃ ପୁତ୍ରା ଜନ୍ମଜନ୍ମସମୁଦ୍ଭଵାଃ । ପିତରଃ ପତଯଶ୍ଚୈଵ ଭ୍ରାତରୋ ଜାମଯସ୍ତଥା
କୋଟି କୋଟି ପୁଅ, ଅନେକ ଜନ୍ମରେ ଜନ୍ମି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି; ଏପରି ଦେଖ, ପିତା, ପତି, ଭାଇ ଓ ଜାମାତାମାନେ ମଧ୍ୟ।
କେଷାଂ ଦୁଃଖଂ ତ୍ଵଯା କାର୍ଯଂ ଭ୍ରମେଽସ୍ମିନ୍ମାନସୋଦ୍ଭଵେ । ଵିତଥେ ସ୍ଵପ୍ନସଦୃଶେ ତାପଦେ ଦେହିନାମିହ
'ଏହି ମନର ଭ୍ରମ ଓ ଅସାର, ସ୍ୱପ୍ନ ସଦୃଶ ଦୁଃଖମୟ ଜଗତରେ, କାହା ପାଇଁ ତୁମେ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ?'
ନାରଦ ଉଵାଚ ଇତି ତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତୀର୍ଥେ ପୁରୁଷସଂଜ୍ଞକେ । ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ସ୍ନାତୁକାମାହଂ ପ୍ରେରିତା ତତ୍ର ଵିଷ୍ଣୁନା
ନାରଦ କହିଲେ: 'ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ମୁଁ ପୁରୁଷ ନାମକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ସ୍ନାନ କରିବା ପାଇଁ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଲି।'
ମଜ୍ଜନାଦେଵ ତୀର୍ଥେଷୁ ପୁମାଞ୍ଜାତଃ କ୍ଷଣାଦପି । ହରିର୍ଵୀଣାଂ କରେ କୃତ୍ଵା ସ୍ଥିତସ୍ତୀରେ ସ୍ଵଦେହଵାନ୍
ତୀର୍ଥରେ କେବଳ ଡୁବିଲେ ମାତ୍ରେ ମଣିଷ ପବିତ୍ର ହୋଇଯାଏ; ଭଗବାନ୍ ହରି ନିଜ ହାତରେ ବୀଣା ଧରି, ତୀରେ ନିଜ ଦେହରେ ଦଢ଼ି ଥିଲେ।
ଉନ୍ମଜ୍ଜ୍ଯ ଚ ମଯା ତୀରେ ଦୃଷ୍ଟଃ କମଲଲୋଚନଃ । ପ୍ରତ୍ଯଭିଜ୍ଞା ତଦା ଜାତା ମମ ଚିତ୍ତେ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ମୁଁ ପୋଖରୀରୁ ବାହାରି, ତୀରେ କମଳନୟନଙ୍କୁ ଦେଖିଲି; ତାହାପରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋ ମନରେ ତାଙ୍କୁ ପରିଚୟ ହେଲା।
ସଞ୍ଚିନ୍ତିତଂ ମଯା ତତ୍ର ନାରଦୋଽହମିହାଗତଃ । ହରିଣା ସହ ସ୍ତ୍ରୀଭାଵଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ମାଯାଵିମୋହିତଃ
ସେଠାରେ ମୁଁ ଭାବିଥିଲି, ଏଠିକୁ ଆସିଲି ମୁଁ ନାରଦ; ହରିଙ୍କ ସହିତ ମୁଁ ମହିଳା ରୂପ ଧାରଣ କଲି, ମାୟାର ଭ୍ରମରେ ପଡିଗଲି।
ଇତି ଚିନ୍ତାପରଶ୍ଚାହଂ ଯଦା ଜାତସ୍ତଦା ହରିଃ । ମାମାହ ନାରଦାଗଚ୍ଛ କିଂ କରୋଷି ଜଲେ ସ୍ଥିତଃ
ଏଭଳି ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ଥିବାବେଳେ, ଯେତେବେଳେ ମୋର ଏହି ଅବସ୍ଥା ହେଲା, ହରି କହିଲେ, 'ନାରଦ, ଆସ; କାହିଁକି ତୁମେ ପାଣିରେ ଦଢ଼ିଆ ହୋଇ ରହିଛ?'
ଵିସ୍ମିତୋଽହଂ ତଦା ସ୍ମୃତ୍ଵା ସ୍ତ୍ରୀଭାଵଂ ଦାରୁଣଂ ଭୃଶମ୍ । ପୁନଃ ପୁରୁଷଭାଵଶ୍ଚ ସମ୍ପନ୍ନଃ କେନ ହେତୁନା
ମୁଁ ତେବେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ, ସେ ଭୟଙ୍କର ନାରୀ ଅବସ୍ଥାକୁ ମନେ ପକାଇଲି; ପୁଣି ମୁଁ ପୁରୁଷ ରୂପକୁ ଫେରିଲି—କିଏ ଏହାର କାରଣ, ମୁଁ ଭାବିଲି।
; ମାଯାପ୍ରାବଲ୍ଯଵର୍ଣନମ୍ ନାରଦ ଉଵାଚ ମାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନାରଦଂ ଵିପ୍ରଂ ଵିସ୍ମିତୋଽସୌ ମହୀପତିଃ । କ୍ଵ ଗତା ମମ ଭାର୍ଯା ସା କୁତୋଽଯଂ ମୁନିସତ୍ତମଃ
ନାରଦ କହିଲେ: ମୋତେ ଦେଖି, ରାଜା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ: 'ମୋର ଭାର୍ଯ୍ୟା କେଉଁଠି ଗଲେ? ଏହି ମହାନ ମୁନି କିଏ?'
ଵିଲଲାପ ନୃପସ୍ତତ୍ର ହା ପ୍ରିଯେତି ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ । କ୍ଵ ଗତା ମାଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଵିଲପନ୍ତଂ ଵିଯୋଗିନମ୍
ସେଠାରେ ରାଜା ପୁନିପୁନି କହି କହି କନ୍ଦିଲେ, 'ହା, ପ୍ରିୟା! କେଉଁଠି ଗଲେ, ମୋତେ ଛାଡ଼ି, ମୁଁ ବିୟୋଗରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ କନ୍ଦୁଛି?'
ଵିନା ତ୍ଵାଂ ଵିପୁଲଶ୍ରୋଣି ଵୃଥା ମେ ଜୀଵିତଂ ଗୃହମ୍ । ରାଜ୍ଯଂ କମଲପତ୍ରାକ୍ଷି କିଂ କରୋମି ଶୁଚିସ୍ମିତେ
ତୁମେ ନଥିଲେ, ଓ ଚଉଡ଼ା କଟିବଳୀ, ମୋର ଜୀବନ ଓ ଘର ଶୂନ୍ୟ; ଓ କମଳନୟନୀ, ମୋତେ ମଧୁର ହସି ଦେଖାଉଥିବା, ଏହି ରାଜ୍ୟର କଣ ଉପକାର?
ନ ପ୍ରାଣା ମେ ବହିର୍ଯାନ୍ତି ଵିରହେଣ ତଵାଧୁନା । ଗତୋ ଵୈ ପ୍ରୀତିଧର୍ମସ୍ତୁ ତ୍ଵାମୃତେ ପ୍ରାଣଧାରଣାତ୍
ଏବେ ତୁମେ ନଥିବାରୁ, ମୋର ପ୍ରାଣ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଯାଉନାହିଁ; ପ୍ରେମର ବନ୍ଧନ ଚାଲିଗଲା, ତଥାପି ମୁଁ ତୁମେ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ ଧାରଣ କରୁଛି।
ଵିଲପାମି ଵିଶାଲାକ୍ଷି ଦେହି ପ୍ରତ୍ଯୁତ୍ତରଂ ପ୍ରିଯମ୍ । କ୍ଵ ଗତା ସା ମଯି ପ୍ରୀତିର୍ଯାଭୂତ୍ପ୍ରଥମସଙ୍ଗମେ
ମୁଁ କନ୍ଦୁଛି, ଓ ବଡ଼ ଆଖିଥିବା, ମୋତେ ମଧୁର ଉତ୍ତର ଦିଅ; ଆମ ପ୍ରଥମ ମିଳନବେଳେ ଯେଉଁ ପ୍ରେମ ଥିଲା, ସେଠାରୁ ସେ ପ୍ରେମ କେଉଁଠି ଗଲା?
ନିମଗ୍ନା କିଂ ଜଲେ ସୁଭ୍ରୂର୍ଭକ୍ଷିତା ମତ୍ସ୍ଯକଚ୍ଛପୈଃ । ଗୃହୀତା ଵରୁଣେନାଶୁ ମମ ଦୌର୍ଭାଗ୍ଯଯୋଗତଃ
ସେ ସୁନ୍ଦର ଭୌହିଥିବା, ପାଣିରେ ଡୁବିଗଲେ କି? ମାଛ କିମ୍ବା କୁମ୍ଭୀର ଖାଇଦେଲେ କି? ନାହିଁଲେ, ମୋର ଅପସ୍ମାର ଦୁଃଖରେ ବରୁଣ ତାକୁ ନେଇଗଲେ କି?
ଧନ୍ଯା ସୁଚାରୁସର୍ଵାଙ୍ଗି ଯା ତ୍ଵଂ ପୁତ୍ରୈଃ ସମାଗତା । ଅକୃତ୍ରିମସ୍ତୁ ପୁତ୍ରେଷୁ ସ୍ନେହସ୍ତେଽମୃତଭାଷିଣି
ଧନ୍ୟ ତୁମେ, ଶରୀରରେ ସୁନ୍ଦର, ପୁଅମାନେ ସହିତ ଏକାତ୍ମ ହେଇଥିଲ; ପୁଅମାନେ ପାଇଁ ତୁମର ସ୍ନେହ ସତ୍ୟିକି, ଓ ମଧୁର କଥା କହୁଥିବା।